III. CELE NARODOWEGO PROGRAMU ZDROWIA I ZADANIA DLA ICH OSIĄGNIĘCIA

CEL STRATEGICZNY

Poprawa zdrowia i związanej z nim jakości życia ludności przez:

1. Stwarzanie warunków oraz kształtowanie motywacji, wiedzy i umiejętności zdrowego stylu życia, a także podejmowania działań na rzecz zdrowia własnego i innych.

2. Kształtowanie sprzyjającego zdrowiu środowiska życia, pracy i nauki.

3. Zmniejszenie różnic w zdrowiu i dostępie do świadczeń zdrowotnych.

CELE OPERACYJNE

1. Zwiększenie aktywności fizycznej ludności.
2. Poprawa sposobu żywienia ludności i jakości zdrowotnej żywności.
3. Zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu.
4. Zmniejszenie i zmiana struktury spożycia alkoholu oraz zmniejszenie szkód zdrowotnych spowodowanych alkoholem.
5. Ograniczenie używania substancji psychoaktywnych i związanych z tym szkód zdrowotnych.
6. Zwiększenie skuteczności edukacji zdrowotnej społeczeństwa oraz działań w zakresie promocji zdrowia.
7. Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie występowaniu zaburzeń psychogennych.
8. Zmniejszenie narażenia na czynniki szkodliwe w środowisku życia i pracy.
9. Poprawa stanu sanitarnego kraju.
10. Zmniejszenie częstości wypadków, szczególnie drogowych.
11. Zwiększenie sprawności i skuteczności pomocy doraźnej w nagłym zagrożeniu życia.
12. Zwiększenie dostępności i usprawnienie podstawowej opieki zdrowotnej.
13. Zapobieganie występowaniu oraz skutkom wcześniactwa i małej urodzeniowej masy ciała.
14. Usprawnienie wczesnej diagnostyki i czynnej opieki nad osobami z ryzykiem rozwoju niedokrwiennej choroby serca.
15. Usprawnienie wczesnej diagnostyki i zwiększenie efektywności leczenia nowotworów złośliwych szyjki macicy i sutka.
16. Stwarzanie warunków umożliwiających osobom niepełnosprawnym włączenie się lub powrót do czynnego życia.
17. Zwiększenie skuteczności zapobiegania chorobom zakaźnym.
18. Intensyfikacja profilaktyki próchnicy zębów i chorób przyzębia u dzieci, młodzieży oraz kobiet ciężarnych.

Cel operacyjny 1

Zwiększenie aktywności fizycznej ludności

• Różne formy aktywności fizycznej w czasie wolnym uprawiać będzie co najmniej 50% dzieci i młodzieży oraz 30% dorosłych.
• Podstawowe warunki do zwiększenia aktywności ruchowej różnych grup ludności w miejscu zamieszkania zapewni co najmniej 80% gmin.

Uzasadnienie wyboru celu

Aktywność fizyczna jest niezbędna dla prawidłowego rozwoju oraz zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego ludzi w każdym wieku, ponieważ:

• jest korzystną przeciwwagą dla obciążenia pracą umysłową, nadmiarem stresów lub jednostronnym wysiłkiem fizycznym;
• zapobiega występowaniu zaburzeń i chorób układu ruchu, otyłości; zmniejsza ryzyko rozwoju chorób na tle miażdżycy i stanów je poprzedzających;
• odgrywa ważną rolę w zapobieganiu patologii społecznej, zwłaszcza wśród młodzieży;
• jest ważnym elementem terapii różnych chorób i pomaga osobom niepełnosprawnym w powrocie do normalnego życia;
• może być źródłem sukcesów i radości.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Zwiększenie sprawności i wydolności fizycznej oraz poprawa kondycji psychicznej ludności.
• Zmniejszenie rozpowszechnienia zaburzeń psychosomatycznych, otyłości, chorób układu ruchu, krążenia oraz patologii społecznej wśród młodzieży.

1. Wprowadzić w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych wszystkich typów 5 godzin zajęć wychowania fizycznego w tygodniu.
2. Zapewnić sale gimnastyczne w co najmniej 75% szkół.
3. Wdrożyć nowy program wf (o zwiększonej atrakcyjności, stwarzający możliwości indywidualizacji, zajęć koedukacyjnych, przygotowujący do aktywności ruchowej w dalszych latach życia, eksponujący cele zdrowotne i kulturowe a nie tylko sportowe) oraz przygotować nauczycieli do jego realizacji.
4. Dokonać zmian w programach kształcenia kadr kultury fizycznej, umożliwiających przygotowanie tych kadr do roli animatorów zdrowego stylu życia.
5. Zwiększyć w znaczący sposób zainteresowanie samorządów lokalnych i organizacji pozarządowych oraz różnych instytucji (np. zakładów pracy) stwarzaniem warunków oraz wdrażaniem programów zwiększenia aktywności fizycznej w różnych grupach ludności.
6. Wprowadzić atrakcyjne formy motywowania ludzi do zwiększenia aktywności fizycznej.

Wskaźniki:

• liczba szkół z 5 godz. zajęć wf, posiadających sale gimnastyczne, realizujących nowy program wf;
• liczba gmin zapewniających podstawowe warunki do aktywności ruchowej mieszkańców;
• liczba dzieci, młodzieży i dorosłych uprawiających w czasie wolnym różne formy ruchu;
• wskaźniki sprawności i wydolności fizycznej dzieci i młodzieży

Cel operacyjny 2

Poprawa sposobu żywienia ludności i jakości zdrowotnej żywności

• Karmionych wyłącznie piersią będzie co najmniej 30% niemowląt w wieku 6 miesięcy.
• Posiłki w szkole spożywać będzie co najmniej 50% uczniów.
• Udział energii z tłuszczu w codziennym pożywieniu zmniejszy się do 30%, ze zdecydowanym ograniczeniem udziału tłuszczów zwierzęcych zawierających cholesterol.
• Spożycie mięsa i jego przetworów utrzyma się na poziomie nie wyższym niż w 1995 r., przy zmianie struktury jego spożycia na rzecz wzrostu udziału mięsa chudego, drobiu i ryb.
• Zwiększy się spożycie:
  • mleka i napojów mlecznych, jogurtów i serów o obniżonej zawartości tłuszczu;
  • przetworów zbożowych, ziemniaków, nasion roślin strączkowych oraz warzyw i owoców.
• Zmniejszy się spożycie soli kuchennej.
• Nastąpi pełne zaopatrzenie rynku w żywność dobrej jakości, odpowiadającej potrzebom prozdrowotnego modelu żywienia.

Istnieje ścisły związek między sposobem żywienia i jakością zdrowotną żywności a prawidłowym rozwojem fizycznym, psychicznym, stanem odżywienia, zdrowiem, samopoczuciem oraz długością życia człowieka.
Wadliwe żywienie oraz niepełnowartościowa pod względem jakości zdrowotnej żywność to jedne z głównych przyczyn wielu zaburzeń i chorób. Należą do nich m.in: choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, niektóre nowotwory, cukrzyca II typu, osteoporoza, wole endemiczne, otyłość, niektóre choroby przewodu pokarmowego, niedokrwistość spowodowana niedoborem żelaza itd. Choroby te wpływają na obniżenie potencjału biologicznego oraz efektywności ekonomicznej i intelektualnej ludności. Znane są i sprawdzone w wielu krajach metody poprawy stanu zdrowia ludności, polegające na prawidłowym żywieniu i podniesieniu jakości zdrowotnej żywności.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Poprawa kondycji psychofizycznej, dyspozycji do nauki dzieci i młodzieży oraz do pracy osób dorosłych.
• Zmniejszenie zachorowalności niemowląt i dzieci na choroby alergiczne, infekcyjne, związane ze sztucznym żywieniem niemowląt.
• Zmniejszenie ryzyka rozwoju i częstości występowania chorób i zaburzeń, w których powstawaniu główną lub istotną rolę odgrywa wadliwe żywienie.

1. Zintensyfikować edukację żywieniową społeczeństwa, zwłaszcza w szkole, w ramach programu wszechstronnej edukacji zdrowotnej.
2. Zapewnić zaopatrzenie rynku w produkty spożywcze o właściwej jakości zdrowotnej.
3. Znowelizować lub stworzyć normy prawne, zharmonizowane z wymogami Unii Europejskiej, które zapewnią warunki do realizacji prozdrowotnego modelu żywienia oraz produkcji, przetwórstwa, obrotu żywnością o właściwej jakości zdrowotnej.
4. Kontynuować realizację programu upowszechnienia karmienia piersią niemowląt.
5. Wdrożyć system posiłków szkolnych przy współudziale samorządów lokalnych i rodziców.
6. Wprowadzić obowiązek jodowania soli kuchennej, jej właściwą dystrybucję oraz zachęcać ludność do spożywania takiej soli.
7. Zorganizować w systemie publicznej opieki zdrowotnej poradnictwo żywieniowe dla osób zdrowych oraz w stanach chorobowych.
8. Upowszechnić podawanie kwasu foliowego kobietom w wieku rozrodczym w celu zapobiegania wadom wrodzonym cewy nerwowej u noworodków.
9. Dokonać restrukturyzacji służb kontroli bezpieczeństwa żywności i żywienia z uwzględnieniem konieczności ich pełniejszego skoordynowania.
10. Zapewnić wsparcie żywnościowe i żywieniowe dla grup społecznych mających szczególne trudne warunki bytowe.
11. Promować produkcję żywności atestowanej z gospodarstw ekologicznych oraz rozwinąć edukację ekologiczną decydentów, producentów i konsumentów.

Wskaźniki:

• odsetek niemowląt w wieku 6 miesięcy karmionych wyłącznie piersią;
• odsetek uczniów spożywających posiłki w szkole;
• wyniki badań sposobu żywienia i stanu odżywienia wybranych grup ludności, wyniki monitorowania i kontroli jakości zdrowotnej żywności.

Cel operacyjny 3

Zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu

• Konsumpcja tytoniu zmniejszy się o 25% w stosunku do 1995 r.
• Odsetek nigdy niepalących mężczyzn zwiększy się do 60% ogółu mężczyzn, a niepalących kobiet - do 80 ogółu kobiet.
• Odsetek palących kobiet w ciąży zmniejszy się o co najmniej 50% w stosunku do stanu z początku lat 90 - tych.

Dym papierosowy jest dominującym zanieczyszczeniem środowiskowym w krajach wyżej rozwiniętych, szkodzącym zarówno samym palącym, jak i osobom w ich otoczeniu. Wpływ palenia na zdrowie jest zdecydowanie ujemny: nie przynosi ono jakichkolwiek korzyści, tak w sferze fizycznej, jak i psychicznej. Związane z nikotyną silne uzależnienie od palenia stwarza konieczność konsekwentnego wdrażania programu profilaktycznego, zapobiegającego rozpoczynaniu palenia przez jak największą liczbę dzieci i młodzieży.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Umieralność z powodu nowotworów złośliwych zmniejszy się o co najmniej 10% w stosunku do roku 1995, przede wszystkim wskutek spadku częstości nowotworów tytoniozależnych.
• Umieralność z powodu chorób układu krążenia zmaleje przynajmniej o 15% w stosunku do 1995 r.
• Znacznie obniży się rozpowszechnienie nieswoistych chorób płuc oraz ich powikłań ze strony układu krążenia oraz innych schorzeń odtytoniowych.

1. Egzekwować przepisy ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych.
2. Ograniczyć palenie papierosów wśród nauczycieli oraz personelu służby zdrowia, a przy zatrudnianiu nowych pracowników preferować osoby niepalące.
3. Wzmóc walkę z paleniem wśród uczniów szkół wszystkich typów.
4. Wprowadzić zwyczaj niepalenia we wszystkich instytucjach i obiektach publicznych.
5. Całkowicie zakazać reklamowania papierosów.
6. Zwiększać ceny wyrobów tytoniowych.
7. Systematycznie zmniejszać zawartość substancji szkodliwych w tytoniu i dymie dopuszczonych do sprzedaży w Polsce papierosów.
8. Zachęcać władze i samorządy lokalne oraz organizacje pozarządowe do udziału w zwalczaniu nikotynizmu.
9. Stworzyć sieć poradni przeciwnikotynowych dla palaczy chcących porzucić nałóg, przynajmniej w większych miastach, szczególnie w siedzibach wyższych szkół medycznych.

Wskaźniki:

• odsetek palaczy, byłych palaczy i niepalących i nigdy niepalących w próbach losowych ludności;
• odsetek palaczy, byłych palaczy i niepalących w próbach losowych personelu placówek oświatowych i zdrowotnych;
• wyniki kontroli przestrzegania zasady niepalenia w miejscach publicznych;
• ocena rozpowszechnienia palenia wśród uczniów szkół różnych typów;
• ocena dostępności i efektywności działania poradni odwykowych.

Cel operacyjny 4

Zmniejszenie i zmiana struktury spożycia alkoholu oraz zmniejszenie szkód zdrowotnych spowodowanych alkoholem

Oczekiwane efekty do 2005 roku

• Zmniejszenie średniego spożycia alkoholu na głowę ludności o 10% w stosunku do spożycia w okresie 1994/95.
• Zmniejszenie udziału alkoholi wysokoprocentowych w ogólnej strukturze spożycia napojów alkoholowych o 20% w stosunku do okresu 1994/95.
• Zmniejszenie szkód zdrowotnych spowodowanych ryzykownym i szkodliwym piciem alkoholu.
• Zmniejszenie śmiertelności i uszkodzeń zdrowia u osób uzależnionych od alkoholu
• Zmniejszenie ilości alkoholu spożywanego przez młodzież o 20% w stosunku do spożycia w okresie 1994/95.

Szacuje się, że rzeczywiste, średnie roczne spożycie alkoholu w roku 1995 wynosiło około 7-9 l 100% alkoholu. Gwałtowny wzrost spożycia alkoholu z lat 1989/92 został w ostatnim okresie zatrzymany ale nadal na wysokim poziomie utrzymują się takie niekorzystne zjawiska jak zwiększanie się spożycia alkoholu przez młodzież i kobiety, przewaga napojów wysokoprocentowych w strukturze spożycia (wyroby spirytusowe - 57%, wino - 15%, piwo - 28%), nietrzeźwość kierowców, picie alkoholu przez chorych somatycznie w trakcie leczenia i rekonwalescencji, przemoc w rodzinach alkoholowych.
Liczbę osób uzależnionych od alkoholu szacuje się na 800-900 tysięcy, z czego ponad 130 tys. zarejestrowanych jest w lecznictwie odwykowym. Jednak skuteczność terapii prowadzonej wobec tych pacjentów w znacznej ilości placówek odwykowych jest nadal niska i większość pacjentów pije nadal.
Rozmiary szkód zdrowotnych spowodowanych alkoholem mogą być zmniejszone nawet w przypadku gdyby globalne spożycie w Polsce nie uległo istotnym zmianom. Można to osiągnąć m.in poprzez zwiększenie skuteczności i dostępności lecznictwa odwykowego oraz wprowadzenie do podstawowej opieki zdrowotnej i innych placówek służby zdrowia nowoczesnych metod wczesnego rozpoznawania i krótkiej interwencji wobec pacjentów nadużywających alkoholu.

Oczekiwane korzyści zdrowotne i społeczne

Zmniejszenie szkód zdrowotnych i skutków społecznych spowodowanych piciem alkoholu w sposób ryzykowny, szkodliwy i przez osoby uzależnione, w tym zmniejszenie:

• Liczby zgonów i inwalidztwa związanych z alkoholem (będących skutkiem wypadków drogowych i innych, samobójstw, zabójstw, zatruć alkoholem, marskości wątroby, niektórych nowotworów złośliwych, nadciśnienia tętniczego itp.);
• Rozmiarów uszkodzeń życia rodzinnego (przemocy, zaniedbań wychowawczych, ubóstwa) oraz konfliktów z prawem i zaburzeń zachowania spowodowanych nietrzeźwością;
• Zaburzeń zdrowotnych u członków rodzin osób uzależnionych (schorzeń psychosomatycznych spowodowanych patologicznym stresem, zaniedbań zdrowotnych itp).

Priorytetowe kierunki i szczegółowe zadania związane z osiąganiem celu zostały określone w Narodowym Programie Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych zatwierdzonym przez Radę Ministrów w dniu 13 VIII. 1996 roku. Podstawowe strategie działań obejmują:

1. Ograniczanie dostępności alkoholu oraz kontrola rynku alkoholowego.
2. Oddziaływania administracyjno - fiskalne i edukacyjne służące zmianie struktury spożycia.
3. Stosowanie skutecznych form kontroli prawnej i społecznej nad patologicznym zachowaniem osób nietrzeźwych.
4. Profilaktyczne programy edukacyjne dla młodzieży i grup zwiększonego ryzyka.
5. Zwiększanie skuteczności i dostępności terapii osób uzależnionych i członków ich rodzin.
6. Szkolenie przedstawicieli wybranych zawodów w zakresie problemów alkoholowych.
7. Wspieranie działalności środowisk wzajemnej pomocy i stowarzyszeń trzeźwościowych

Monitorowanie i ewaluacja wyników

Wskaźniki:

• średnie spożycie alkoholu na głowę mieszkańca i w wybranych populacjach, struktura i styl spożycia w różnych grupach wiekowych,
• liczba przypadków psychoz alkoholowych, marskości wątroby, urazów osób nietrzeźwych,
• liczba wypadków drogowych w stanie nietrzeźwości,
• liczba przypadków przemocy w rodzinach w stanie nietrzeźwości,
• liczba dzieci i młodzieży spożywających alkohol w ciągu ostatniego miesią,
• liczba i częstość osób leczonych ambulatoryjnie, szpitalnie, przebywających w izbach wytrzeźwień.

Cel operacyjny 5

Ograniczenie używania substancji psychoaktywnych i związanych z tym szkód zdrowotnych

Oczekiwane efekty do 2005 roku

• Zahamowanie wzrostu popytu na substancje psychoaktywne.
• Ograniczenie dostępności substancji psychoaktywnych.
• Wprowadzenie ogólnie dostępnych programów redukcji szkód zdrowotnych u osób przyjmujących substancje psychoaktywne w sposób okazyjny oraz u osób uzależnionych.

Liczba osób w Polsce uzależnionych od substancji psychoaktywnych jest trudna do oszacowania: tylko liczbę osób uzależnionych od opiatów szacuje się na 25-30 tysięcy. W ostatnich latach na polskim rynku nielegalnych substancji psychoaktywnych gwałtowne zwiększa się podaż takich substancji jak: amfetaminy, kokaina, halucynogeny, preparaty zawierające kannabinole i in. Na tym samym poziomie utrzymuje się używanie opiatów, lotnych rozpuszczalników i leków o właściwościach uzależniających. Wzrost spożycia substancji psychoaktywnych dotyczy głównie osób młodszych, które nie są jeszcze uzależnione, ale narażają się na ryzyko związane z przyjmowaniem substancji drogą dożylną.
Ponieważ efektywność leczenia osób uzależnionych jest mała na całym świecie, a ryzyko wystąpienia różnego rodzaju poważnych szkód zdrowotnych (zaburzeń psychicznych i chorób somatycznych) znacząco wzrasta, wprowadza się programy redukcji szkód oraz programy rehabilitacyjne.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

Zmniejszenie szkód zdrowotnych spowodowanych przyjmowaniem substancji psychoaktywnych, w tym częstości występowania:

• zaburzeń psychicznych (zespoły abstynencyjne, psychozy, depresje z próbami samobójczymi);
• chorób somatycznych (AIDS, wirusowe zapalenie wątroby typu B, infekcje oportunistyczne, w tym prątkiem gruźlicy, wyniszczenie).

1. Prowadzić odpowiednią politykę wobec substancji uzależniających przez dostosowywanie aktów prawnych do zmieniających się potrzeb.
2. Wprowadzić w szkołach wszystkich typów, w ramach wszechstronnej edukacji zdrowotnej, rzetelną informację o substancjach uzależniających oraz kształtować umiejętności osobnicze i społeczne chroniące młodych ludzi przed sięganiem po narkotyki.
3. Wprowadzić programy profilaktyczne za pośrednictwem środków masowego przekazu i specyficzne programy dla grup zwiększonego ryzyka; szkolić kadry do wdrożenia tych programów.
4. Ograniczyć podaż substancji psychoaktywnych poprzez działania legislacyjne, policyjne i celne.
5. Szkolić personel medyczny, pedagogiczny, policyjny, penitencjarny itp. w zakresie wczesnego rozpoznawania problemów spowodowanych przyjmowaniem substancji psychoaktywnych, umiejętności postępowania z osobami, u których te problemy występują oraz w zakresie udzielania wszechstronnej profesjonalnej pomocy osobom uzależnionym.
6. Kształcić lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej w zakresie zasad bezpiecznego stosowania leków o właściwościach uzależniających.
7. Wdrożyć programy skutecznej detoksykacji, leczenia i rehabilitacji osób uzależnionych oraz programy ograniczania szkód zdrowotnych, w szczególności programy leczenia substytucyjnego (metadon), wymiany igieł i strzykawek, edukacji seksualnej (używanie prezerwatyw).

Wskaźniki:

• odsetek osób uzależnionych (dane o osobach korzystających z placówek służby zdrowia, badania miarodajnych grup ludności),
• dane policyjne, sądowe i celne dotyczące produkcji, przemytu i dystrybucji substancji psychoaktywnych oraz zjawisk kryminalnych związanych z narkotykami;
• dane o realizacji programów profilaktycznych i ich ewaluacja;
• ewaluacja programów redukcji szkód.

Cel operacyjny 6

Zwiększenie skuteczności edukacji zdrowotnej społeczeństwa oraz działań w zakresie promocji zdrowia

Oczekiwane efekty do 2005 roku

• Edukacja zdrowotna, jako obowiązkowy program międzyprzedmiotowy, zostanie włączona do programów nauczania szkół wszystkich typów.
• W środkach masowego przekazu zintensyfikuje się edukację zdrowotną społeczeństwa oraz poprawi się jej jakość i efektywność.
• Zostanie stworzone zaplecze instytucjonalne, wspierające działania w zakresie promocji zdrowia na poziomie regionalnym i lokalnym.
• Zwiększy się liczba (dotychczas niewielka) osób kompetentnych w zakresie opracowywania i realizacji programów edukacji zdrowotnej oraz projektów promocji zdrowia w różnych sektorach życia społecznego.
• Upowszechnione zostaną działania oparte na siedliskowym podejściu do promocji zdrowia: zdrowe miasto, zdrowa gmina, szkoła, zakład pracy i szpital promujące zdrowie (np. do Krajowej Sieci Szkół Promujących Zdrowie włączy się co najmniej 3 tys. szkół).

Podniesienie poziomu świadomości oraz kompetencji zarówno grup zawodowych, jak i całego społeczeństwa w zakresie promowania zdrowia stanowi jeden z kluczowych warunków upowszechnienia zdrowych stylów życia. Można to osiągnąć głównie poprzez zwiększenie skuteczności edukacji zdrowotnej społeczeństwa, zwłaszcza dzieci i młodzieży. Mimo opłacalności inwestycji w promocję zdrowia w Polsce nie ma dotychczas obowiązkowego programu wszechstronnej edukacji zdrowotnej w szkole. Istnieje także potrzeba nasilenia i poprawy jakości edukacji zdrowotnej ogółu społeczeństwa, ukierunkowanej szczególnie na zwalczanie czynników ryzyka chorób przewlekłych oraz propagowanie zdrowych stylów życia.
Dla stymulowania i zwiększenia skuteczności działań w zakresie promocji zdrowia, niezbędne jest:

• szkolenie kadr w zakresie promocji zdrowia (podejmowane dotychczas działania miały zbyt wąski zasięg, a ponadto ograniczały się przede wszystkim do pracowników służby zdrowia i w niewystarczającym stopniu uwzględniały inne grupy zawodowe, niezbędne do realizacji współpracy międzyresortowej na rzecz zdrowia);
• stworzenie odpowiedniego zaplecza instytucjonalnego dla wspierania realizacji programów edukacji zdrowotnej i działań w zakresie promocji zdrowia oraz koordynacji alokacji środków na te cele (w Polsce nie ma takiego zaplecza, co zmniejsza możliwości właściwego wykorzystania przeszkolonych już kadr).

• Korzyści zdrowotne będą dotyczyć większości aspektów zdrowia, szczególnie dadzą się zaobserwować w tych dziedzinach, które są zależne od stylu życia.

1. Wdrożyć program wszechstronnej edukacji zdrowotnej w szkole podstawowej i ponadpodstawowej (w tym profilaktykę uzależnień, HIV/AIDS i edukację seksualną) oraz stworzyć struktury wspierające jego realizację (system kształcenia przeddyplomowego i podyplomowego nauczycieli, doradztwo metodyczne, produkcję pomocy i materiałów dla uczniów i nauczycieli).
2. Nasilić w środkach masowego przekazu edukację w zakresie zdrowych stylów życia, z naciskiem na kontrolę własnego zdrowia oraz wskazywaniem sposobów zmiany stylu życia i radzenia sobie z głównymi przyczynami zagrożenia zdrowia.
3. Wzmocnić zaplecze instytucjonalne oraz usprawnić system rozdziału środków niezbędnych do wdrażania programów edukacji zdrowotnej i projektów promocji zdrowia na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym.
4. Wdrożyć system kształcenia przeddyplomowego i podyplomowego kadr służby zdrowia oraz innych grup zawodowych w zakresie promocji zdrowia (dziennikarze, pracownicy samorządów lokalnych, nauczyciele, politycy, działacze organizacji pozarządowych).
5. Stymulować i wspierać projekty i działania dotyczące promocji zdrowia oparte na siedliskowym podejściu: zdrowe miasto, zdrowa gmina, szkoła, zakład pracy i szpital promujący zdrowie, zdrowy dom.
6. Rozwijać poradnictwo w zakresie zdrowych stylów życia w tym: rodzinne, psychologiczne, żywieniowe, antytytoniowe, antyalkoholowe.
7. Wspierać aktywność samorządów lokalnych i organizacji pozarządowych w zakresie edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia.

Wskaźniki:

• odsetek szkół realizujących program edukacji zdrowotnej i przeszkolonych nauczycieli,
• wyniki oceny jakości i efektywności edukacji zdrowotnej społeczeństwa, prowadzonej przez środki masowego przekazu,
• wyniki oceny stanu zaplecza instytucjonalnego promocji zdrowia na poziomie centralnym i regionalnym,
• liczba kadr dla promocji zdrowia w różnych resortach oraz wyniki oceny systemu ich kształcenia i kompetencji,
• liczba miast, gmin, szkół, zakładów pracy, szpitali realizujących projekty promocji zdrowia z uwzględnieniem podejścia siedliskowego,
• liczba placówek w sieci poradnictwa w zakresie zdrowych stylów życia,
• liczba organizacji pozarządowych zaangażowanch w edukację zdrowotną i promocję zdrowia.

Cel operacyjny 7

Promocja zdrowia psychicznego oraz zapobieganie występowaniu zaburzeń psychicznych

Oczekiwane efekty do 2005 roku

• Stworzenie podstaw prawnych i ekonomicznych rozwijania instytucji oraz inicjatyw lokalnych wspierających rodzinę, szczególnie w sytuacjach kryzysowych.
• Umożliwienie edukacji w zakresie ochrony i promocji zdrowia psychicznego różnym grupom ludności, zwłaszcza rodzicom, nauczycielom i menadżerom.
• Zwiększenie liczby placówek zajmujących się prewencją oraz poradnictwem i pomocą profesjonalną dla osób w sytuacjach kryzysowych i mających problemy ze zdrowiem psychicznym (dotyczy różnych grup ludności).

W Polsce około 15-25% osób cierpi z powodu zaburzeń psychicznych, a około 10-20% dzieci i młodzieży w wieku szkolnym wymaga opieki psychologiczno-psychiatrycznej. Najczęściej są to zaburzenia psychogenne lub takie, w których powstawaniu znaczącą rolę odgrywają czynniki psychogenne. W ostatnich latach systematycznie zwiększa się liczba osób zgłaszających się po pomoc psychologiczno-psychiatryczną oraz do lekarzy ogólnych z powodu zaburzeń nerwicowych i emocjonalnych. Zwiększa się także częstość występowania zaburzeń psychosomatycznych oraz problemów spowodowanych piciem alkoholu i przyjmowaniem innych substancji psychoaktywnych. Wzrost ten należy wiązać przede wszystkim z warunkami współczesnego życia, a zwłaszcza gwałtownymi przemianami politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi, które stanowią sytuacje stresogenne.
Promocja zdrowia psychicznego to przede wszystkim:

• stwarzanie warunków sprzyjających harmonijnemu rozwojowi psychicznemu dziecka oraz zaspokajaniu potrzeb psychicznych dorosłych,
• umożliwienie ludziom zdobycia umiejętności zaspokajania swoich potrzeb i aspiracji, życia twórczego oraz radzenia sobie w sytuacjach trudnych, a także kształtowania w swoim otoczeniu właściwych relacji międzyludzkich,
• zapewnienie profesjonalnego i społecznego wsparcia osobom i rodzinom znajdującym się w sytuacjach trudnych.

• Poprawa kondycji psychicznej ludności, relacji międzyludzkich, gotowości i skuteczności współdziałania między jednostkami, w grupach i społecznościach lokalnych.
• Zmniejszenie częstości występowania zaburzeń psychicznych: emocjonalnych, nerwicowych, psychosomatycznych oraz problemów związanych z piciem alkoholu, a także używaniem innych substancji uzależniających.

1. Stwarzać warunki prawne i ekonomiczne, a w razie sytuacji kryzysowych - zapewniać wsparcie umożliwiające prawidłowe funkcjonowanie rodziny.
2. Wspierać inicjatywy lokalne w zakresie organizacji czasu wolnego dla różnych grup mieszkańców, alternatywne w stosunku do subkultur.
3. Kształcić osoby zajmujące się: wychowaniem, opieką, nauczaniem, resocjalizacją, leczeniem, zarządzaniem i organizacją pracy oraz wypoczynku w zakresie ochrony i promocji zdrowia psychicznego.
4. Umożliwić rodzicom uzyskanie wiedzy o rozwoju i potrzebach psychicznych dziecka oraz umiejętności stymulowania i wspierania tego rozwoju; zapoznawać z zasadami funkcjonowania rodziny i tworzenia dla swych dzieci wzorców osobowościowych oraz kształtowania zdrowego stylu życia.
5. Włączyć do programu wszechstronnej edukacji zdrowotnej w szkole kształtowanie podstawowych umiejętności osobistych i społecznych (odpowiedzialności za swoje zdrowie, komunikowania się z innymi, rozwiązywania własnych problemów, konfliktów, radzenia sobie ze stresem, naciskiem z zewnątrz itd.); stwarzać w szkołach warunki i atmosferę sprzyjającą zdrowiu psychicznemu; wspierać rozwój ruchu szkół promujących zdrowie.
6. Dostarczyć środowiskowego (społecznego) i instytucjonalnego wsparcia rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i emocjonalnej.
7. Zapewnić dostępność poradnictwa i pomocy profesjonalnej, w szczególności:
   • rodzicom dzieci do 6 roku życia (poradnictwo psychologiczne, w tym rozpoznawanie zaburzeń rozwoju psychicznego),
   • młodzieży w okresie dorastania (w sytuacjach kryzysowych i problemowych),
   • rodzinom (pomoc w przypadkach konfliktów, dysfunkcji rodziny),
   • osóbom dorosłym, które chcą pogłębić swoją wiedzę i umiejętności w zakresie zaspokajania swoich potrzeb psychicznych i radzenia sobie,
   • osobom bezrobotnym i niepełnosprawnym (poradnictwo i aktywizacja zawodowa).
8. Wspierać rozwój grup samopomocy oraz organizacje pozarządowe w ich działalności w zakresie promocji zdrowia psychicznego.

Wskaźniki:

• liczba osób leczonych w szpitalach i poradniach zdrowia psychicznego,
• wyniki oceny stanu i dostępności poradnictwa rodzinnego oraz innych form poradnictwa na wybranych terenach,
• wyniki oceny kształcenia w zakresie zdrowia psychicznego wybranych grup zawodowych.

Cel operacyjny 8

Zmniejszenie narażenia ludności na czynniki szkodliwe w środowisku życia, pracy i nauki oraz ich skutków zdrowotnych

• Emisja dwutlenku siarki do atmosfery nie przekroczy 2 mln ton rocznie.
• Emisja tlenków azotu do atmosfery nie przekroczy poziomu z 1995 r.
• Ilość nie oczyszczonych ścieków komunalnych i przemysłowych zmniejszy się o 15% w stosunku do 1995 r.
• Narażenie na hałas zmniejszy się o 25% w stosunku do poziomu z 1995 r.

Pomimo obserwowanej w ostatnich latach poprawy stanu środowiska, sytuacja w naszym kraju jest wciąż niezadowalająca i wymaga intensyfikacji działań naprawczych.
Zanieczyszczenia powietrza na stanowiskach pracy, w mieszkaniach oraz powietrza atmosferycznego, zanieczyszczenia wody pitnej oraz wód powierzchniowych, zanieczyszczenia gleby i żywności powodują występowanie zaburzeń stanu zdrowia np.: zaburzenia funkcji rozrodczych, zaburzenia neurologiczne, immunologiczne, czynności nerek i zaburzenia zachowania. Zwiększają także ryzyko rozwoju wielu chorób, szczególnie o charakterze przewlekłym: chorób układu oddechowego, pokarmowego, niektórych nowotworów, a także wad wrodzonych.
Zapadalność na choroby zawodowe w Polsce w ciągu ostatnich 20 lat wykazywała trend wzrostowy. Od wielu lat zapadalność ta kształtowana jest przez siedem następujących chorób lub grup chorobowych: uszkodzenie słuchu, przewlekłe choroby narządu głosu, choroby zakaźne i inwazyjne, pylice płuc, choroby skóry, zespół wibracyjny, zatrucia. Choroby te stanowią około 85% ogólnej zachorowalności na choroby zawodowe.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

Zmniejszenie w stosunku do roku 1995r.:

• zapadalności na ostre i przewlekłe choroby układu oddechowego o 5 - 10%;
• częstości występowania podwyższonego stężenia ołowiu w krwi dzieci zamieszkałych w dużych miastach o 50%;
• zapadalności na pylice płuc o 20 -30%;
• zapadalności na zawodowe uszkodzenie słuchu o 50%;
• częstości występowania przewlekłych zatruć zawodowych.

1. Opracować i wdrożyć strategiczny program rządowy "Środowisko i zdrowie", zgodny z wytycznymi Europejskiego Biura Światowej Organizacji Zdrowia załączonymi do Deklaracji Helsińskiej podpisanej przez stronę polską w 1994 r.
2. Kontynuować realizację strategicznego programu rządowego "Bezpieczeństwo i ochrona zdrowia człowieka w środowisku pracy".
3. Opracować i wdrożyć programy profilaktyki medycznej skutków zdrowotnych narażenia na szkodliwe czynniki środowiska.
4. Stwarzać i doskonalić dostępne systemy informacyjne dla celów monitoringu "Środowiskowych zagrożeń zdrowia i ich skutków".
5. Eliminować lub modernizować technologie powodujące zanieczyszczenie środowiska pracy i komunalnego.
6. Wprowadzać ekologiczne systemy grzewcze w miastach, w których notuje się przekroczenia dopuszczalnych stężeń dwutlenku siarki i pyłu zawieszonego.
7. Wymuszać sukcesywną eliminację z rynku benzyn ołowiowych oraz starych samochodów bez katalizatorów; promować paliwa ekologiczne i komunikację szynową.
8. Doskonalić prawo budowlane w kierunku zmniejszenia zagrożeń zdrowia związanych ze stosowanymi technologiami i upowszechnienia ekologicznych materiałów budowlanych.
9. Restrukturyzować produkcję rolniczą na obszarach o glebach nadmiernie zanieczyszczonych substancjami toksycznymi.
10. Przyspieszać budowę wodociągów oraz systemów oczyszczania i odprowadzania ścieków na terenach wiejskich.
11. Wymuszać skuteczne technologie uzdatniania wody w systemach zaopatrywanych z ujęć powierzchniowych zapobiegające powstawaniu wtórnych mikrozanieczyszczeń wody.
12. Łagodzić istniejące nieprawidłowości lokalizacyjne przez budowę ekranów akustycznych i innych zabezpieczeń.
13. Opracować i wdrażać zintegrowane programy edukacji ekologicznej, zdrowotnej i konsumenckiej, skierowane do decydentów, samorządów, producentów i konsumentów.
14. Doskonalić system wczesnego wykrywania zagrożeń ludzi i środowiska ze strony promieniowania jonizującego i niejonizującego.
15. Opracować i wdrożyć lokalne programy zmniejszania ilości wytwarzanych odpadów, ich utylizacji oraz wdrażać centralne programy "ekologicznie bezpiecznego" unieszkodliwiania odpadów toksycznych. Zwrócić szczególną uwagę na odpady niebezpieczne, w tym skażone biologicznie z zakładów służby zdrowia oraz pozostające po akcjach ratownictwa chemicznego. Ograniczyć spalanie odpadów do przypadków, gdy jest to sposób ich unieszkodliwiania najbezpieczniejszy dla środowiska i zdrowia ludności.
16. Stworzyć system skutecznego kontrolowania działań każdej instytucji na rzecz ochrony zdrowia ludzi przed szkodliwymi skutkami fizycznego, chemicznego, biologicznego i społecznego środowiska.

Wskaźniki:

• wskaźniki środowiskowe:
  emisja i imisja podstawowych zanieczyszczeń związanych ze spalaniem paliw mineralnych (pył, SO2, NO2, CO, WWA, Pb) oraz innych niebezpiecznych substancji emitowanych bezpośrednio z procesów technologicznych (Cd, CS2), bądź powstających w wyniku reakcji zachodzącej w atmosferze (O3, SO4); WWA i trójhalometany o właściwościach rakotwórczych oraz azotany w wodzie do picia; wybrane metale ciężkie i WWA w glebie i żywności; wybrane związki chloroorganiczne w żywności i materiale biologicznym; produkty korozji biologicznej oraz substancje najczęściej emitowane z materiałów budowlanych, wykończeniowych i mebli (zarodniki grzybów i pleśni, formaldehyd, wybrane węglowodory aromatyczne); poziom wybranych metali ciężkich we krwi i w moczu.
• wskaźniki zdrowotne:
  częstość występowania jako chorób zawodowych wybranych rodzajów nowotworów, astmy oskrzelowej, a także upośledzenia układu oddechowego u dzieci, wad wrodzonych, niskiej masy urodzeniowej, umieralność niemowląt z powodu wybranych przyczyn.

Cel operacyjny 9

Poprawa stanu sanitarnego kraju

• Wymierna poprawa stanu sanitarnego kraju przez systematyczne zmniejszanie w kolejnych latach liczby obiektów o złym stanie sanitarnym.

Stan sanitarny kraju, a zwłaszcza obiektów użyteczności publicznej (szkół, urzędów, placówek służby zdrowia, zakładów gastronomicznych, dworców itd.) pomimo pewnej poprawy w ostatnich latach, jest w Polsce w dalszym ciągu niezadowalający. Pod tym względem odbiegamy niekorzystnie od krajów Unii Europejskiej. Sytuacja ta sprzyja szerzeniu się m.in. zatruć pokarmowych, wirusowego zapalenia wątroby typu A, a ponadto obniża skuteczność działalności oświatowej i wychowawczej.
Poprawa stanu sanitarnego wymaga, obok edukacji zdrowotnej społeczeństwa, zaspokojenia elementarnych potrzeb - dostępności do środków i narzędzi służących utrzymaniu czystości, usuwania nieczystości itd. Wymaga to podjęcia działań przez wszystkie resorty.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

Zmniejszenie w stosunku do 1995 r. zapadalności na:

• zatrucia pokarmowe o 40%;
• biegunki u dzieci do lat dwóch o 50%;
• wirusowe zapalenie wątroby typu A.

1. Tworzyć warunki i preferencje dalszego rozwoju rynku tanich dostępnych dla masowego nabywcy środków i urządzeń służących utrzymaniu czystości.
2. Wprowadzić normy prawne i technologiczne usuwania, składowania i utylizacji nieczystości zgodne z normami Unii Europejskiej.
3. Zapewnić wystarczającą liczbę ustępów publicznych w miastach i rygorystycznie przestrzegać utrzymania ich w odpowiednim stanie technicznym i sanitarnym.
4. Usprawnić system neutralizowania nieczystości.
5. Doprowadzić zakłady opieki zdrowotnej oraz placówki oświatowo-wychowawcze do należytego stanu sanitarnego, co stworzy wzorce rozwiązań dla innych obiektów użyteczności publicznej.
6. Zaostrzyć kryteria sanitarne w stosunku do obiektów użyteczności publicznej i zwiększyć sankcje w stosunku do osób odpowiedzialnych za stan sanitarny.

Wskaźniki:

• odsetki obiektów publicznych różnych kategorii nie spełniających wymogów higienicznych.

Cel operacyjny 10

Zmniejszenie liczby i skutków wypadków, szczególnie drogowych

• Liczba wypadków, szczególnie drogowych i liczba poszkodowanych będzie ulegać stopniowemu zmniejszeniu.
• Liczba ofiar śmiertelnych wypadków drogowych zmniejszy się o 20% w stosunku do 1995r.
• Liczba wypadków przy pracy zmaleje do połowy stanu z 1995 r.

Wypadki drogowe są w Polsce jedną z głównych przyczyn zgonów z powodu urazów i zatruć, a w grupie ludzi młodych - przyczyną pierwszą. W 1995 r. w wypadkach drogowych zginęło 6900 osób, a 70226 zostało rannych. Wypadki w Polsce charakteryzują się wyjątkowo wysoką śmiertelnością: na 100 wypadków ginie 12 osób, wobec przeciętnego wskaźnika 3,5 w krajach Unii Europejskiej. W krajach najwyżej rozwiniętych osiągnięto znaczne sukcesy w zwalczaniu wypadków drogowych dzięki energicznemu wdrożeniu racjonalnych programów prewencyjnych oraz systemów pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach. Mimo tendencji spadkowej w ostatnich latach liczba osób poszkodowanych w wyniku wypadków przy pracy przekracza rocznie 100 tys., w tym 600 zgonów.

Zadania⁽¹⁰⁾

1. Zmniejszyć liczbę ofiar wypadków drogowych spowodowanych nadmierną szybkością jazdy, głównie przez:
   • uzyskanie akceptacji społecznej dla ograniczenia szybkości jazdy,
   • uświadomienie potrzeby dostosowania szybkości do warunków drogowych,
   • doszkalanie kierowców łamiących przepisy szybkości,
   • zwiększenie kontroli policyjnej szybkości,
   • tworzenie w obszarach miejskich stref ograniczeń prędkości.
2. Zmniejszyć liczbę ofiar wypadków spowodowanych przez młodych kierowców, głównie przez:
   • tworzenie atmosfery dezaprobaty społecznej dla ryzykownych zachowań,
   • wprowadzenie prawa jazdy "na próbę" oraz "z osobą towarzyszącą",
   • dokładniejszą kontrolę psychologiczną przy wydawaniu praw jazdy,
   • zwiększenie stawek ubezpieczenia OC dla młodych kierowców.
3. Zmniejszyć liczbę ofiar wypadków spowodowanych przez nietrzeźwych użytkowników dróg, głównie przez:
   • tworzenie klimatu społecznego potępienia dla nietrzeźwych użytkowników dróg,
   • zwiększenie częstości losowych kontroli trzeźwości kierowców,
   • surowe karanie lub przymusowe doszkalanie kierowców zatrzymanych w stanie nietrzeźwym,
   • różnicowanie wysokości odszkodowań OC zależnie od stanu trzeźwości uczestników wypadku.
4. Zmniejszyć liczbę zabitych w wypadkach drogowych z udziałem nie chronionych użytkowników dróg, głównie przez:
   • zmianę zasad szkolenia kierowców pojazdów jednośladowych,
   • upowszechnienie elementów odblaskowych na ubraniach pieszych i rowerzystów,
   • podwyższenie wymagań technicznych stawianych pojazdom jednośladowym, - segregację ruchu (pobocza, ścieżki, bariery) oraz podział dróg na strefy,
   • poprawianie i zabezpieczenie przejść dla pieszych (znaki ostrzegawcze, sygnalizacja świetlna).
5. Zmniejszyć negatywne skutki wypadków, głównie przez:
   • upowszechnianie zasad udzielania pierwszej pomocy,
   • wprowadzenie obowiązku posiadania przez kierowców zawodowych świadectw stwierdzających umiejętność udzielania pomocy przedlekarskiej ofiarom wypadków drogowych,
   • upowszechnienie właściwego wyposażenia pojazdów(pasy bezpieczeństwa, foteliki dla dzieci, zagłówki, poduszki, hełmy, kaski ochronne),
   • zwiększenie nadzoru nad rzetelnością przeglądów technicznych pojazdów,
   • tworzenie bezpiecznego środowiska drogowego (bariery i inne zabezpieczenia),
   • tworzenie skutecznego systemu pierwszej pomocy.
6. Zmniejszyć liczbę ofiar wypadków na przejściach dróg w małych miejscowościach, głównie przez:
   • tworzenie korzystnej atmosfery społecznej dla uspokajania ruchu,
   • modernizację przejść dla pieszych przez istniejące drogi przelotowe,
   • wprowadzanie rozwiązań uspokajających ruch drogowy (zwężenia przekroju drogi, ronda itp.),
   • budowę dróg i obwodnic umożliwiających ominięcie terenów zabudowanych (osiedli) o skupionej zabudowie.
7. Zmniejszyć liczbę ofiar w miejscach koncentracji wypadków, głównie przez:
   • rozpowszechnianie informacji o takich miejscach,
   • inwentaryzację braków i zaniedbań na drogach,
   • modernizację niebezpiecznych skrzyżowań.
8. Unowocześnić metody szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ostrzegania o zagrożeniu zawodowym.
9. Wymusić na pracodawcach zapewnienie warunków bezpieczeństwa i higieny pracy.
10. Prowadzić działalność prawną i informacyjną wpływającą na zmniejszenie zagrożeń wypadkami.
11. Stworzyć Krajowy Ośrodek Zapobiegania Wypadkom.

Wskaźniki: wyniki oceny rozmiarów strat ludzkich i materialnych oraz częstości wypadków drogowych i wypadków przy pracy w tym szczególnie:

• częstość wypadków drogowych i przy pracy z uwzględnieniem przyczyn,,
• umieralność z powodu wypadków,
• częstość obrażeń w wypadkach rejestrowanych (w stosunku do ludności i liczby pojazdów)
• udział pieszych i innych nie chronionych użytkowników dróg w zgonach i obrażeniach powypadkowych.
• liczba i częstość wypadków oraz osób ulegających urazom pod wpływem alkoholu.

Cel operacyjny 11

Zwiększenie sprawności i skuteczności pomocy doraźnej w nagłym zagrożeniu życia

• Poprawi się dostępność świadczeń medycznych w stanach naglących, przy spadku liczby wezwań nieuzasadnionych.
• Zwiększy się szybkość udzielania niezwłocznej pomocy.
• Zwiększą się możliwości wezwania pomocy w nagłych wypadkach.

Wzrasta liczba wypadków z ofiarami w ludziach, w tym częstość zgonów na miejscu wypadku.
Utrzymuje się duża śmiertelność we wczesnym okresie ostrych epizodów chorób układu krążenia.
Przybywa zgonów nagłych, z nieznanej przyczyny w okresie oczekiwania na pomoc pogotowia ratunkowego.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Zmniejszy się umieralność z powodu chorób układu krążenia w stosunku do 1995 r.
• Zredukuje się umieralność z powodu urazów i zatruć w stosunku do 1995 r..
• Zwiększy się poczucie bezpieczeństwa ludzi zagrożonych chorobami i okolicznościami stwarzającymi bezpośrednie ryzyko dla życia.
• Zrówna się dostęp do opieki medycznej w stanach naglących, bez względu na różnice społeczne i terytorialne.

1. Skrócić czas dojazdu do osób w stanie zagrożenia życia do 15 minut.
2. Zmniejszyć umieralność ofiar wypadków w pierwszej godzinie po zaistnieniu urazu.
3. Skrócić czas upływający od chwili ostrego epizodu do udzielenia pomocy w ostrych stadiach chorób układu krążenia.
4. Przygotować projekt ustawy o ratownictwie medycznym.
5. Wdrożyć jednolity program nauczania pierwszej pomocy w szkołach podstawowych.
6. Wprowadzić zadania z zakresu ratownictwa medycznego do obowiązków straży pożarnej, policji i ratownictwa okrętowego.
7. Zmienić zasady funkcjonowania oraz wyposażenie lotnictwa sanitarnego.
8. Ujednolicić struktury publicznego pogotowia ratunkowego na terenie kraju oraz jego wyposażenie, szkolenie i zasady postępowania personelu.
9. Określić i wdrożyć zasady działania publicznych zakładów opieki zdrowotnej oraz organów administracji rządowej i samorządowej na wypadek katastrof i sytuacji awaryjnych.
10. Utworzyć telefoniczny nadzór kardiologiczny.

Wskaźniki:

• liczba i częstość śmiertelnych wypadków drogowych, w tym zgonów na miejscu wypadku;
• liczba i częstość podejmowanych oraz skutecznych usiłowań przywrócenia życia poza szpitalem;
• liczba, rozmieszczenie i wyposażenie stacji pogotowia ratunkowego.

Cel operacyjny 12

Zwiększenie dostępności do podstawowej opieki zdrowotnej i usprawnienie tej opieki

• Zmniejszą się różnice w zdrowiu i dostępie do świadczeń zdrowotnych międzygrupami społecznymi i regionami kraju.
• Zwiększy się poczucie bezpieczeństwa osób potrzebujących pomocy medycznej.
• Zapewni się powszechną dostępność świadczeń zapobiegawczych.
• Upowszechni się opiekę nad chorymi zagrożonymi rozwojem chorób przewlekłych.

Dobry poziom oraz łatwa dostępność świadczeń podstawowej opieki zdrowotnej stanowi najkrótszą drogę do zmniejszenia nierówności społecznych i regionalnych w opiece zdrowotnej. Dobra opieka podstawowa zapewnia profilaktykę, ułatwia leczenie chorób w ich wcześniejszym, często odwracalnym stadium, a zatem ta forma opieki może upowszechniać postawy sprzyjające zdrowiu.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Zmniejszy się zagrożenie chorobami przewlekłymi, szczególnie schorzeniami układu krążenia, narządu ruchu i innych.

1. Upowszechnić instytucję lekarza rodzinnego.
2. Uzupełnić sieć placówek podstawowej opieki zdrowotnej o określonym standardzie wyposażenia.
3. Spowodować przejęcie placówek opieki podstawowej przez samorządy terytorialne.
4. Upowszechnić kontraktowanie świadczeń zdrowotnych.
5. Wyszkolić około 2 500 lekarzy w systemie rezydenckim oraz około 1200 w trybie "krótkiej ścieżki" w zakresie medycyny rodzinnej.
6. Doszkalać pielęgniarki i położne dla potrzeb podstawowej opieki zdrowotnej.
7. Zmienić system finansowania POZ z zaopatrzeniowego na ubezpieczeniowy.

Wskaźniki:

• liczba placówek podstawowej opieki zdrowotnej, ich rozmieszczenie,
• wskaźniki zatrudnienia,
• udzielane świadczenia.

Cel operacyjny 13

Zapobieganie występowaniu oraz skutkom wcześniactwa i małej urodzeniowej masy ciała

• Częstość wstępowania wcześniactwa i małej urodzeniowej masy ciała (poniżej 2500 g) zmniejszy się co najmniej do 6%.
• Współczynnik umieralności okołoporodowej zmniejszy się do 11 na 1000 urodzeń.

Umieralność niemowląt w Polsce, mimo wyraźnej tendencji spadkowej jest nadal ponad dwukrotnie większa niż w krajach rozwiniętych. Główną przyczyną dużej umieralności niemowląt jest wcześniactwo i mała urodzeniowa masa ciała. W 1994 r. odsetek niemowląt z masą ciała poniżej 2500 g wynosił w Polsce 7,2%, (w krajach rozwiniętych 4-6%), a ryzyko zgonu niemowląt z małą masą ciała jest w Polsce prawie dwukrotnie większe niż w krajach rozwiniętych.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Współczynnik umieralności niemowląt obniży się do 8 na 1000 urodzeń żywych (do poziomu przeciętnego w Europie).
• Zmniejszy się liczba przypadków chorób przewlekłych i inwalidztwa, powstałych w następstwie uczestnictwa i małej masy urodzeniowej ciała.

1. Usprawnić diagnostykę i leczenie zakażeń układu moczowo-płciowego u kobiet ciężarnych.
2. Zredukować rozpowszechnienie palenia tytoniu wśród kobiet ciężarnych (do poziomu poniżej 10%).
3. Poprawić stan odżywienia kobiet ciężarnych żyjących w niedostatku.
4. Zmniejszyć częstość urodzeń wśród kobiet w wieku poniżej 18 lat oraz kobiet po 35 roku życia (o 20% w stosunku do 1995 r.).
5. Upowszechnić opiekę przedciążową oraz usprawnić diagnostykę i czynną opiekę nad ciężarną w przypadkach zagrożenia wcześniactwem.
6. Upowszechnić zasady systemu referencyjnego w odniesieniu do porodu przedwczesnego (transport matki), poprawić poziom opieki nad wcześniakiem.

Wskaźniki:

• umieralność niemowląt,
• umieralność okołoporodowa,
• częstość wcześniactwa i małej urodzeniowej masy ciała;
• wiek rodzących, kolejność ciąży, odstępy między ciążami.
• częstość palenia tytoniu przez kobiety ciężarne.

Cel operacyjny 14

Usprawnienie wczesnej diagnostyki i czynnej opieki nad osobami z ryzykiem rozwoju niedokrwiennej choroby serca

• Istotne podwyższenie wykrywalności nadciśnienia tętniczego ze zwiększeniem odsetka skutecznie leczonych chorych i zapobieganie udarom mózgowym.
• Upowszechnienie badań nad występowaniem czynników zagrożenia chorobą niedokrwienną serca w populacji krajowej oraz wdrożenie metod jej zapobiegania ze zmniejszeniem zachorowalności na zawał serca.

Polska należy do grupy niewielu krajów Europy, w których "epidemia" choroby niedokrwiennej serca - najbardziej zagrażającej życiu choroby układu krążenia - jeszcze nie minęła. Dotyka ona zwłaszcza osoby poniżej 65 roku życia. Choroba ta wciąż stanowi główną przyczynę zgonów w większości krajów.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Umieralność z powodu chorób układu krążenia zmniejszy się o 15% w stosunku do 1995 r.

1. Zwiększyć wykrywalność w podstawowej opiece zdrowotnej nadciśnienia tętniczego.Częstość nowo wykrytych przypadków nadciśnienia powinna rosnąć w tempie przynajmniej 2% rocznie.
2. Rozszerzyć leczenie niefarmakologiczne i wczesne leczenie nadciśnienienia w warunkach ambulatoryjnych.
3. Wprowadzenie szerszej oceny poziomu ciał tłuszczowych we krwi oraz - w przypadku jego podwyższenia - podejmować odpowiednie leczenie dietetyczne lub farmakologiczne.
4. Rozszerzyć podstawowe metody analityczne w laboratoriach rejonowych o sposoby określania ciał tłuszczowych.

Wskaźniki:

• liczba przeprowadzonych badań przesiewowych w kierunku nadciśnienia tętniczego oraz podjętego leczenia hipotensyjnego,
• liczba przeprowadzonych badań przesiewowych w kierunku hipercholesterolemii oraz podjętego leczenia dietetycznego i farmakologicznego.

Cel operacyjny 15

Usprawnienie wczesnej diagnostyki i zwiększenie efektywności leczenia nowotworów złośliwych szyjki macicy i sutka⁽¹¹⁾

• Upowszechni się system wczesnego wykrywania i leczenia najczęstszych nowotworówzłośliwych u kobiet.
• Umieralność z powodu nowotworów złośliwych zmniejszy się o 10% w stosunku do 1995 r.

Rak sutka jest najczęstszym, najgroźniejszym i wciąż rozpowszechniającym się nowotworem u kobiet w Polsce. Zapadalność na raka szyjki macicy ustępuje jedynie częstości zachorowań na raka sutka. Uleczalność nowotworu zależy w decydującym stopniu od szybkości wykrycia go. W obu wypadkach istnieją skuteczne metody zapobiegania uogólnieniu się choroby.

Zadania

1. Zwiększyć świadomość potrzeby i upowszechnić umiejętność wykonywania badań umożliwiających wczesne wykrycie raka sutka oraz chorób sutka prowadzących do jego wystąpienia.
2. Spowodować wzrost udziału rozpoznań przedinwazyjnego raka sutka o 2% rocznie.
3. Zwiększyć częstość badań cytologicznych wymazów z szyjki macicy u kobiet do 60 roku życia. Roczny przyrost częstości wymazów powinien wynieść co najmniej 2%.
4. Stworzyć ośrodki wykonujące przesiew w kierunku raka sutka przy filiach Instytutu Onkologii oraz większości innych makroregionów oraz zaopatrzyć je w niezbędną aparaturę diagnostyczną.
5. Upowszechnić badania cytologiczne u kobiet w wieku 18-60.

Wskaźniki:

• częstość badania sutka oraz pobierania wymazów szyjkowych ustalona na podstawie wywiadu u miarodajnej części osób;
• częstość rozpoznania przedinwazyjnego raka sutka i szyjki macicy w rejestrze krajowym oraz rejestrach lokalnych nowotworów złośliwych;
• ocena realizacji inwestycji i zakupu aparatury niezbędnych do zintensyfikowania badań przesiewowych.

Cel operacyjny 16

Stworzenie warunków umożliwiających osobom niepełnosprawnym włączenie się lub całkowity powrót do czynnego życia

• Zwiększy się liczba miejsc pracy chronionej oraz stanowisk dla osób niepełnosprawnych w zwykłych zakładach pracy.
• Zwiększy się liczba uczniów niepełnosprawnych w klasach integracyjnych.
• Nastąpi odczuwalna poprawa w przystosowaniu środowiska zamieszkania do potrzeb życiowych inwalidów.
• Zwiększy się dostępność ośrodków rehabilitacji.

Według danych szacunkowych liczba osób niepełnosprawnych wynosi ok. 4,8 mln, w tym około 300 tysięcy dzieci i młodzieży. Głównymi przyczynami niepełnej sprawności są: choroby układu krążenia, nieurazowe choroby układu ruchu (w tym osteoporoza), następstwa urazów i zatruć, przewlekłe choroby układu oddechowego oraz uszkodzenia i dysfunkcje narządu ruchu, a u dzieci i młodzieży upośledzenie umysłowe.
Warunki życia osób niepełnosprawnych są uciążliwe, a jakość ich życia niska. Brak możliwości pełnego leczenia, rehabilitacji i odpowiedniej edukacji tych osób. Niedostateczne jest zaopatrzenie w sprzęt ortopedyczny i pomoce techniczne. Istnieją znaczne bariery urbanistyczne, architektoniczne i komunikacyjne utrudniające poruszanie się inwalidów. Sytuacja ta powoduje, że w Polsce znacznie więcej inwalidów niż w krajach rozwiniętych nie włącza się (dotyczy młodzieży) lub nie powraca do czynnego życia. Stwarza to osobom niepełnosprawnym poczucie dyskomfortu psychicznego i społecznego oraz stanowi znaczne obciążenie ekonomiczne dla społeczeństwa.

Oczekiwane korzyści zdrowotne i społeczne

• Zmniejszy się liczba inwalidów o wysokim stopniu upośledzenia sprawności.
• Liczba osób niepełnosprawnych, które włączą się do życia zawodowego i społecznego zwiększy się co najmniej o 20%.

1. Usuwać bariery urbanistyczne, architektoniczne i komunikacyjne w miejscu zamieszkania, pracy, obiektach publicznych, środkach transportu publicznego w celu ułatwienia poruszania się inwalidom.
2. Stwarzać preferencje dla produkcji sprzętu ortopedycznego i innych pomocy technicznych umożliwiających inwalidom normalne funkcjonowanie. Zmienić zasady ustalania wysokości środków przeznaczonych na zaopatrzenie ludności w sprzęt ortopedyczny i środki pomocnicze poprzez wyodrębnienie w ustawie budżetowej (w budżecie centralnym i w budżetach wojewodów) puli środków przeznaczonych na ten cel.
3. Usprawnić edukację osób niepełnosprawnych w tym:
   • umożliwić dzieciom i młodzieży uczęszczanie do klas integracyjnych w szkołachmasowych,
   • umożliwić dorosłym przekwalifikowanie się i zdobycie zawodu;
   • zwiększyć możliwości kształcenia na poziomie średnim ogólnokształcącym i wyższym (a nie tylko zasadniczym zawodowym).
4. Udzielać osobom niepełnosprawnym pomocy w zatrudnieniu przez tworzenie zakładów pracy chronionej oraz przystosowanie stanowisk pracy w zwykłych zakładach.
5. Tworzyć politykę społeczną ukierunkowaną na wspomaganie rodzin z osobą niepełnosprawną, w celu zapobiegania nadmiernemu obciążenia tych rodzin (zwłaszcza w przypadku ciężkiego kalectwa) oraz umożliwienia osobom niepełnosprawnym życia w rodzinie zamiast w domu opieki.
6. Kształtować właściwe postawy społeczne wobec osób niepełnosprawnych (zrozumienie ich problemów, tolerancję, tworzenie konkretnych płaszczyzn integracji).
7. Stymulować rozwój ruchu społecznego oraz wspierać samorządy lokalne i organizacje pozarządowe w działaniach na rzecz poprawy jakości życia osób niepełnosprawnych, ich uspołecznienia i aktywizacji w miejscu zamieszkania.
8. Dokonać reformy systemu orzecznictwa o inwalidztwie, z uwzględnieniem sytuacji życiowej inwalidów oraz ich rehabilitacji przed przejściem na rentę.
9. Usprawnić system rehabilitacji osób niepełnosprawnych w tym:
   • doskonalić aktualny system przez wprowadzenie do praktyki postulatów kompleksowości, ciągłości, wczesnego wdrażania i powszechności rehabilitacji osób niepełnosprawnych
   • przybliżyć usługi rehabilitacyjne do miejsca zamieszkania pacjenta przez tworzenie małych, lokalnych ośrodków oraz rozwijanie różnych form rehabilitacji środowiskowej,
   • tworzyć ośrodki rehabilitacji kompleksowej o zasięgu regionalnym,
   • połączyć działania pracowników zajmujących się rehabilitacją i pracowników socjalnych w celu kontynuacji rehabilitacji społecznej w miejscu zamieszkania, po powrocie z ośrodka.
10. Zmodernizować kształcenie personelu placówek rehabilitacyjnych w kierunku modelu integracyjnego (rehabilitacja lecznicza, psychologiczna, zawodowa i społeczna).

Wskaźniki:

• liczba osób otrzymujących renty inwalidzkie,
• liczba miejsc pracy chronionej i stanowisk dla inwalidów w zwykłych zakładach pracy,
• liczba uczniów w klasach integracyjnych,
• wyniki oceny przystosowania środowiska zamieszkania do potrzeb życiowych inwalidów,
• liczba ośrodków rehabilitacji i ich terytorialne rozmieszczenie,
• ocena stanu zaopatrzenia osób niepełnosprawnych w sprzęt ortopedyczny, środki pomocnicze i urządzenia techniczne.

Cel operacyjny 17

Zwiększenie skuteczności zapobiegania chorobom zakaźnym

• Wprowadzenie nowych obowiązujących szczepień ochronnych oraz poprawa jakości szczepionek i szczepień.
• Powstrzymanie szerzenia się niektórych zakażeń.

Malejąca w okresie powojennym w Polsce umieralność i zachorowalność na choroby zakaźne jest wciąż wyższa niż w bardziej rozwiniętych krajach europejskich. Ciągle głównym problemem pozostaje gruźlica, będąca pierwszą przyczyną zgonów spowodowanych chorobami zakaźnymi. Poważny problem stanowią choroby szerzące się drogą naruszenia ciągłości tkanek, w tym przede wszystkim wirusowego zapalenia wątroby typu B. Nie zminimalizowano jeszcze w pełni występowania chorób zakaźnych wieku dziecięcego, którym można zapobiegać przez szczepienia ochronne.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Zapadalność zachorowań na gruźlicę ulegnie zmniejszeniu o około 15% w stosunku do sytuacji z 1995 r.
• Liczba zachorowań na wirusowe zapalenie wątroby typu B ulegnie zmniejszeniu do 2500 rocznie.
• Zmniejszy się odsetek osób zakażonych HIV wśród narkomanów.
• Zmniejszona zostanie liczba zachorowań na nagminne zapalenie przyusznicy.
• Niedopuszczenie do wystąpienia epidemii w wyniku zawleczeń zachorowań nie występujących w Polsce.

1. Wprowadzić szczepienie przeciwko nagminnemu zapaleniu przyusznicy w skojarzeniu ze szczepieniem przeciwko odrze i różyczce.
2. Rozszerzyć szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B na wszystkie grupy ryzyka zakażenia.
3. Zwiększyć skuteczność wykrywania i leczenia chorych na gruźlicę do poziomu 90% w skali masowej - przez ścisłą współpracę z podstawową opieką zdrowotną w zakresie wykrywania i leczenia chorych (szkolenie lekarzy rodzinnych i pediatrów).
   Zwiększyć skuteczność szczepień przeciwgruźliczych poprzez:
   • należyte przygotowanie pielęgniarek wykonujących szczepienia oraz nadzór nad wykonywaniem testów tuberkulinowych.
   • zapewnienie należytej jakości sprzętu do szczepień.
4. Niedopuścić do zakażeń szerzących się poprzez krew, w tym rozszerzać krajowy system informatyczny służb krwi, umożliwiający m.in. rejestr i identyfikację osób, od których nie należy pobierać krwi. Realizować istniejący "Program zapobiegania i zwalczania AIDS" obejmujący edukację całego społeczeństwa i grup ryzyka oraz identyfikowanie źródeł zakażenia.
5. Powstrzymać szerzenie się zakażeń i zatruć pokarmowych przez:
   • poprawę warunków higieniczno-sanitarnych w kraju, a zwłaszcza w hodowli, przemyśle spożywczym i paszowym.
   • edukację zdrowotną producentów żywności, osób zajmujących się przechowywaniem i dystrybucją żywności a także konsumentów.
6. Upowszechniać ekologiczne techniki sterylizacji sprzętu medycznego i utrwalania żywności w tym techniki wykorzystujące wiązki promieniowania jonizującego.
7. Wśród osób podróżujących podnieść świadomość na temat możliwości zawleczenia chorób nie występujących w Polsce przez edukację zdrowotną w tym zakresie.
8. Wprowadzić obowiązek szczepień przeciw błonicy wśród dorosłej ludności zwłaszcza z grup ryzyka na obszarach graniczących z terenami endemicznymi.

Wskaźniki:

• zapadalność na wybrane choroby zakaźne;
• odsetki osób zaszczepionych w populacji.

Cel operacyjny 18

Intensyfikacja profilaktyki próchnicy zębów i chorób przyzębia u dzieci, młodzieży oraz kobiet ciężarnych

• Edukację zdrowotną i poradnictwo w zakresie zdrowia jamy ustnej dla dzieci i kobiet ciężarnych prowadzić będzie co najmniej 50% placówek podstawowej opieki zdrowotnej.
• Odsetek uczniów objętych profilaktyką fluorkową egzogenną zwiększy się o 25% w stosunku do 1994 r.
• Profilaktycznym uszczelnianiem bruzd pierwszych zębów trzonowych oraz lakierowaniem powierzchni zębów gładkich zostanie objętych co najmniej 60% dzieci w wieku 6-8 lat.

Próchnica zębów, choroba obejmująca w Polsce całą populację, jest zaliczana do chorób społecznych, uwarunkowanych między innymi wadliwymi zachowaniami zdrowotnymi. W latach 1987-1995 nie odnotowano tendencji do obniżenia się zachorowalności na próchnicę zębów (wskaźnik PUW u 12-latków zmniejszył się tylko o 0,1, podczas gdy w latach 1970-1987 zmniejszył się o ok. 2). Stwierdzono również pogorszenie stanu przyzębia dzieci w wieku 12 lat i młodzieży 18-letniej. Te niekorzystne zmiany są wynikiem załamania się planowej opieki stomatologicznej nad dziećmi i młodzieżą.
Próchnicy zębów i chorobom przyzębia można w dużym stopniu zapobiegać. W wielu krajach, dzięki konsekwentnej profilaktyce, dzieci w niektórych grupach nie mają próchnicy, część dorosłych powyżej 30 lat nie ma ubytków próchnicowych i wypełnień, a ludzie zachowują zęby do końca życia. Grupami populacji, w których przede wszystkim należy zintensyfikować działania profilaktyczne są kobiety ciężarne, dzieci od 1 do 7 lat oraz młodzież.

Oczekiwane korzyści zdrowotne

• Zachorowalność na próchnicę zębów u dzieci w wieku 7 i 12 lat zmniejszy się o 10% w stosunku do 1995 r., a wskaźnik stopnia zaawansowania próchnicy u dzieci 12- letnich nie przekroczy wartości 3,0.
• Zdrowe przyzębie będzie miało ponad 70% dzieci 7-letnich oraz 30% dzieci 12- letnich; zachorowalność na zapalenie dziąseł u dzieci i młodzieży zmniejszy się o 10% w stosunku do 1995 r.

1. Wprowadzić lub zintensyfikować edukację zdrowotną w zakresie zdrowia jamy ustnej wśród;
   • kobiet ciężarnych w ramach opieki przedporodowej, w szkołach rodzenia i na oddziałach położniczych,
   • rodziców dzieci do lat 7 w poradniach dla dzieci, żłobkach, przedszkolach;
   • młodzieży w szkołach.
2. Wprowadzić czyszczenie zębów po głównych posiłkach do rozkładu zajęć w żłobkach, przedszkolach, sanatoriach, domach dziecka, domach wczasów dziecięcych, w czasie kolonii.
3. Zintensyfikować profilaktykę fluorkową egzogenną (kontaktową) u uczniów szkół wszystkich typów, przy braku przeciwwskazań lokalnych w miejscu zamieszkania.
4. Upowszechnić profilaktykę endogenną (podawanie tabletek ze związkami fluoru) u dzieci od 6 miesiąca do co najmniej 10 roku życia na terenach ze śladową zawartością fluoru w wodzie pitnej, przy braku przeciwwskazań.
5. Kontynuować profilaktyczne uszczelnianie bruzd pierwszych zębów trzonowych i przedtrzonowych u dzieci w wieku 6-8 lat z wysokim ryzykiem wczesnego rozwoju próchnicy na powierzchniach żujących zębów oraz lakierowanie lakierami z fluorem powierzchni gładkich zębów u tych dzieci.
6. Wykorzystać przeciwbakteryjne i przeciwpróchnicowe działanie chlorheksydyny do miejscowego stosowania w postaci żelu lub lakieru na zęby, u kobiet ciężarnych i dzieci z najwyższym ryzykiem próchnicy zębów.

Wskaźniki:

• odsetki dzieci ze zdrowym uzębieniem i zdrowym przyzębiem;
• średnia wartość wskaźnika ciężkości próchnicy (PUW) u dzieci w wieku 7 i 12 lat;
• oraz objętych lakowaniem w wieku 6-8 lat;
• częstość czyszczenia zębów u młodzieży w wieku 11, 13 i 15 lat (badania nad zachowaniami zdrowotnymi).