II. GŁÓWNE ZAGROŻENIA ZDROWIA I PROBLEMY ZDROWOTNE LUDNOŚCI

1. GŁÓWNE ZAGROŻENIA ZDROWIA

Styl życia i zachowania zdrowotne determinują w największym stopniu stan zdrowia ludności. W Polsce istnieje wiele poważnych nieprawidłowości w zakresie tej grupy czynników. Do zachowań zagrażających zdrowiu należą przede wszystkim:

• Mała aktywność fizyczna ogółu ludności. Można szacować, że zadawalający z punktu widzenia zdrowia poziom aktywności fizycznej cechuje: 70% dzieci 6-7 letnich, 20-30% młodzieży w wieku 11-15 lat i tylko 10% dorosłych. W czasie wolnym przeciętnego Polaka dominują zajęcia związane z brakiem aktywności fizycznej, głównie oglądanie telewizji (np. ok. 40% młodzieży 11-15 letniej poświęca na to 4 godz. i więcej dziennie).
• Nieprawidłowości w sposobie żywienia w tym:
  • nadmiar: energii pobieranej z pożywieniem; spożycia tłuszczów (zwłaszcza zwierzęcych) oraz soli kuchennej (ponad 15 g przy zalecanych 5-6 g dziennie),
  • niedobór spożycia mleka i napojów mlecznych, warzyw i owoców, ciemnego pieczywa,
  • zbyt mała liczba posiłków i ich nieregularność (np. wśród młodzieży 11-15 letniej 15% nie spożywa codziennie pierwszego śniadania a 24% nie je posiłku w szkole),
  • zbyt mała liczba niemowląt karmionych wyłącznie piersią w pierwszych 6 miesiącach życia.
• Palenie tytoniu. W 1995 r. paliło regularnie (codziennie) papierosy 47% mężczyzn i 23% kobiet. Pali także ok. 30% kobiet ciężarnych. Największy odsetek (65%) palących stwierdza się wśród robotników niewykwalifikowanych. Wśród młodzieży w wieku 11-15 lat w 1994 r. paliło 18% chłopców i 8% dziewcząt, w tym codziennie odpowiednio 8% i 3%. Odsetki palącej młodzieży gwałtownie zwiększają się z wiekiem. W latach 1992-1995 odsetki palaczy wśród dorosłych nie uległy wyraźnym zmianom.
• Nadmiernie spożycie alkoholu, zwłaszcza napojów wysokoprocentowych. Według danych szacunkowych rzeczywiste średnie roczne spożycie czystego alkoholu wynosiło w ostatnich latach 9-10 litrów. Szacuje się, że: uzależnionych od alkoholu jest ok. 600-800 tys. osób, pijących szkodliwie 2-3 mln, a znacznie większa, choć trudna do oszacowania jest liczba pijących alkohol w sposób ryzykowny. W latach 1989-1993 spożycie alkoholu gwałtownie wzrosło. Wśród młodzieży w wieku 11-15 lat 34% chłopców i 18% dziewcząt było w stanie upojenie alkoholowego, co najmniej 2 razy w życiu i odsetek ten wzrasta gwałtownie z wiekiem. W latach 1990-1994 zwiększył się odsetek młodzieży pijącej piwo.
• Używanie substancji psychoaktywnych (innych niż alkohol i nikotyna). Rozmiary tego zjawiska są trudne do określenia. Według danych szacunkowych liczba osób uzależnionych od opiatów wynosi ok. 25-30 tys.; wśród młodzieży w wieku 12-16 lat kontakt z narkotykami ma 3-8% osób, w tym 0,3-0,8% to osoby uzależnione. W ostatnich latach zwiększa się spożycie substancji psychoaktywnych wśród młodych ludzi.

Środowisko społeczne, relacje i sposoby komunikowania się ludzi w rodzinie, miejscu nauki i pracy, w społeczności lokalnej oraz czynniki ekonomiczne wpływają w istotny sposób na kondycję psychofizyczną i stan zdrowia ludności. Procesy transformacji polityczno-społeczno-ekonomicznej, rozpoczęte w 1989 r., stwarzają zarówno nowe szanse, jak i nowe zagrożenia zdrowia. Do zjawisk, które mogą odgrywać tu istotną rolę, należą:

1. Narastające ograniczenie dostępu do podstawowych zasobów, niezbędnych dla utrzymania i pomnażania zdrowia, takich jak pożywienie, mieszkanie, ubranie i praca:
   • W latach 1989-1994 nastąpiły:
     • spadek realnych dochodów ludności,
     • wzrost cen, spadek poziomu wydatków i zmiana ich struktury (wzrost udziału wydatków związanych z mieszkaniem, edukacją, ochroną zdrowia i transportem, mniejsze wydatki na odzież, kulturę i wypoczynek),
     • zubożenie wielu grup ludności, szczególnie związanych z rolnictwem i pracujących w sektorze państwowym (w latach 1992-1993, według danych szacunkowych, 33-44% ogółu Polaków dysponowało dochodami poniżej minimum socjalnego; UNICEF szacuje, że poniżej tego minimum żyje w Polsce 58% dzieci);
   • Liczba oddanych mieszkań, w przeliczeniu na 1000 zawartych małżeństw, zmniejszyła się z 587 w 1989 r. do 325 w 1994 r.;
   • Wzrasta stopa bezrobocia, która w 1994 r. osiągnęła poziom 16% przy 6,3% w 1990 r.
2. Uzależnienie znacznej części społeczeństwa (obecnie ok. 8%) od pomocy społecznej, przy jednoczesnym wycofywaniu się państwa z różnych form świadczeń społecznych m.in. w sferze ochrony zdrowia.
3. Niekorzystna sytuacja w dziedzinie edukacji, nauki i kultury, w tym:
   • zmniejszające się nakłady budżetowe,
   • niski poziom wykształcenia ludności (tylko 7% posiada wykształcenie wyższe),
   • zmniejszający się odsetek dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym, zwłaszcza na wsi (pogłębienie nierówności społecznych).
4. Nasilające się patologie życia społecznego, prowadzące m.in. do spadku poczucia bezpieczeństwa osobistego, takie jak: osłabienie więzi rodzinnych, wzrost przestępczości, pojawienie się nieznanego dotąd zjawiska terroryzmu kryminalnego, wzrost problemów zdrowotnych i społecznych związanych z nadużywaniem alkoholu i przyjmowaniem substancji psychotropowych.
5. Narastanie występowania zjawiska określanego jako "syndrom opuszczonych rąk", polegającego na przekonaniu, że "nic się już nie może zmienić, chyba, że na gorsze". Ewidentnym przejawem nasilania się tego zjawiska jest m.in. rosnąca liczba samobójstw (5519 w 1994 r.).

Zagrożenia zdrowia człowieka i jego dobrego samopoczucia powstające w środowisku fizycznym lub przez nie przenoszone, wiążą się z jednej strony z gwałtownym rozwojem przemysłu oraz postępującym procesem urbanizacji, a z drugiej strony z niewłaściwą w przeszłości polityką ekologiczną i brakiem troski o ochronę środowiska. Nie uświadamiano sobie też w pełni skutków zdrowotnych związanych z zanieczyszczeniem środowiska, bądź były one słabo rozpoznane. W wyniku tego stan środowiska w Polsce uległ znacznej degradacji i dopiero w ostatnich latach zaznacza się spadek zanieczyszczenia środowiska i zmniejszenie zagrożenia zdrowia ludności wynikającego z tych zanieczyszczeń.
Do podstawowych zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego w Polsce należą: dwutlenek siarki (SO2), pyły i dwutlenek azotu (NO2). Wprawdzie od końca lat osiemdziesiątych obserwuje się korzystne tendencje zmniejszenia emisji tych zanieczyszczeń, to sytuacja w Polsce jest wciąż jeszcze niekorzystna na tle większości państw europejskich. W wyniku transgranicznego przenoszenia niektórych zanieczyszczeń, około 87% powstających w Polsce tlenków azotu, 75% tlenków siarki i 48% amoniaku jest przenoszonych poza granice kraju. Równocześnie około 60% siarki i około 80% azotu utlenionego osiadających na obszarze Polski pochodziło z zagranicy.
Zmniejszeniu emisji zanieczyszczeń towarzyszy wyraźna tendencja spadkowa ich stężenia w powietrzu atmosferycznym; poprawia się sytuacja na terenach największych miast Polski. Pomimo tego w 1994 r. na terenie ponad 100 jednostek administracyjnych stwierdzono przekroczenia norm.
Od połowy lat osiemdziesiątych zmniejsza się ilość nie oczyszczonych ścieków przemysłowych i komunalnych, odprowadzanych do wód powierzchniowych. Jednak wciąż jeszcze około 1/4 ścieków wymagających oczyszczenia nie jest oczyszczana. Wody powierzchniowe są w dużym stopniu zanieczyszczone. Blisko połowa kontrolowanych odcinków rzek jest nadmiernie zanieczyszczona chemicznie a według kryterium biologicznego aż 90% jest nadmiernie zanieczyszczonych. Jakość wody do picia z wodociągów jest w zdecydowanej większości przypadków (ok. 90% wodociągów publicznych i ponad 70% wodociągów lokalnych) klasyfikowana jako dobra. Jednak woda ze studni publicznych i przydomowych jest w przeważającym stopniu oceniana jako niepewna lub zła.
Problemem w wielu miastach jest hałas drogowy, który często przekracza dopuszczalny poziom. Również wiele zakładów przemysłowych emituje hałas przekraczający dopuszczalne normy, często w nocy.
Istotny problem stanowią zagrożenia środowiska pracy z powodu braku dostatecznego zabezpieczenia stanowisk pracy przed czynnikami szkodliwymi jak hałas, wibracja, pyły, toksyczne substancje lotne.

2. GŁÓWNE PROBLEMY ZDROWOTNE

Mimo bezspornej poprawy stanu zdrowia ludności po II wojnie światowej, sytuacja zdrowotna mieszkańców Polski przedstawia się niekorzystnie na tle przeciętnej europejskiej.
W pierwszym okresie powojennym udało się obniżyć poziom umieralności we wszystkich grupach wieku, co przyniosło przedłużenie przeciętnego życia: w połowie lat sześćdziesiątych oczekiwana długość życia w Polsce była porównywalna z obserwowaną w Austrii czy Finlandii. Te korzystne zmiany wiązały się głównie ze spadkiem umieralności spowodowanej chorobami zakaźnymi. Od połowy lat sześćdziesiątych stan zdrowia mężczyzn w średnim wieku zaczął się pogarszać i proces ten postępował w kolejnych latach. Wśród kobiet pogorszenie się sytuacji zdrowotnej nastąpiło, w mniejszym nasileniu, w latach siedemdziesiątych.

Po 1991 r. sytuacja zdrowotna zaczęła się poprawiać i zaznaczył się spadek ogólnego natężenia zgonów, ale poziom przedwczesnej umieralności jest nadal bardzo wysoki. Obecnie w Polsce 1/3 zgonów przypada na osoby w wieku poniżej 65 lat i gdyby sytuacja taka utrzymała się, to spośród osób urodzonych w 1994 roku 36% mężczyzn i 16% kobiet nie dożyłoby 65 roku życia. W przypadku mężczyzn zagrożenie przedwczesnym zgonem przekracza średnie ryzyko europejskie o około 60%, natomiast w przypadku kobiet nadwyżka ta wynosi około 30%.

Przeciętna długość życia w Polsce, która dla mężczyzn wynosiła w 1995 r. 67,6 lat, zaś w przypadku kobiet 76,4 lat, jest znacznie krótsza od obserwowanej zarówno w całej Europie, jak i w krajach Unii Europejskiej (ryc. 1 i 2). Analiza sytuacji zdrowotnej w kraju dotycząca ostatnich lat, wykazująca zmniejszenie umieralności ogólnej i spowodowanej chorobami układu krążenia (główna przyczyna zgonów) pozwala sądzić, że ta korzystna tendencja będzie się utrzymywała w przyszłości.

Umieralność niemowląt

Umieralność niemowląt systematycznie zmniejsza się. Tempo tej zmiany było niejednakowe w różnych okresach: w latach 1960 -1974 współczynniki zgonów niemowląt malały przeciętnie rocznie o 4,7%, w latach 1974-1990 przeciętne roczne tempo spadku wynosiło 3,4%, natomiast w ostatnim okresie - 1990 -1994 przyspieszyło się do 6%. Wyższą umieralność niż w Polsce obserwuje się tylko w niektórych krajach europejskich byłego obozu socjalistycznego, natomiast w dużej części pozostałych krajów europejskich jest ona ponad dwukrotnie niższa. Umieralność niemowląt jest w dużym stopniu związana z wcześniactwem i małą masą urodzeniową, które są w Polsce stosunkowo częste: w 1994 r. odsetek noworodków z masą urodzeniową poniżej 2500 g wynosił 7,2% i na grupę tą przypadało aż 2/3 ogółu zgonów niemowląt.

Choroby układu krążenia

Głównym zagrożeniem życia mieszkańców Polski są, podobnie jak w innych krajach rozwiniętych, choroby układu krążenia. W 1994 r. spowodowały one ponad połowę wszystkich zgonów - 46,5% zgonów mężczyzn i 56,4% zgonów kobiet (ryc 4.)

We wszystkich rozwiniętych krajach europejskich umieralność z powodu chorób układu krążenia zmniejsza się od połowy lat siedemdziesiątych. W tym samym czasie w Polsce epidemia tych schorzeń i zagrożenie nimi życia narastało, przede wszystkim w populacji mężczyzn. Ta niekorzystna tendencja pogłębiała się do 1991 r., aby ustąpić miejsca w ostatnich latach długo oczekiwanemu trendowi malejącemu (ryc. 5 i 6). Na początku lat dziewięćdziesiątych natężenie umieralności mężczyzn w Polsce z powodu chorób układu krążenia było wyższe o 60% od przeciętnego w Europie i o ponad 90% od średniego w krajach Unii Europejskiej. W przypadku kobiet nadwyżki te wynosiły odpowiednio 46% i 81%. W porównaniu z sytuacją w krajach europejskich byłego obozu socjalistycznego umieralność mężczyzn z tych przyczyn w naszym kraju jest zbliżona do przeciętnej, zaś umieralność kobiet jest niższa.

Główną przyczyną wzrostu umieralności z powodu chorób układu krążenia był wzrost częstości chorób tętnic na tle miażdżycowym, a zwłaszcza choroby niedokrwiennej serca i chorób naczyniowych mózgu. Wzrostowi zagrożenia ze strony chorób na tle miażdżycowym sprzyja rozpowszechnienie nadciśnienia tętniczego, które według szacunków, dotyczy co najmniej 20% dorosłej populacji Polski. Choroby układu krążenia są obecnie najważniejszą przyczyną hospitalizacji. W latach 1979-1994 udział tych chorób wśród przyczyn hospitalizacji zwiększył się u mężczyzn z 15% do 20%, a u kobiet z 11% do 16%. Niezbędne jest dalsze usprawnienie działalności służby zdrowia a szczególnie pomocy doraźnej w odniesieniu do osób z chorobami układu krążenia, gdyż, jak wykazują wyniki badań, około 30% mężczyzn i 20% kobiet z zawałem serca umiera poza szpitalem. Zbyt długi jest czas od wystąpienia objawów do hospitalizacji pacjentów z zawałem serca.

Nowotwory złośliwe

Nowotwory złośliwe są drugą co do częstości przyczyną zgonów w Polsce i w 1994 r. były odpowiedzialne za 21,5% zgonów u mężczyzn i prawie 18% zgonów u kobiet. Jeszcze w latach siedemdziesiątych nowotwory złośliwe stanowiły w Polsce dużo mniejsze zagrożenie życia niż w większości krajów europejskich. W następnej dekadzie, do 1988 r., wystąpił u mężczyzn bardzo szybki wzrost liczby zgonów z powodu nowotworów. Obecnie poziom umieralności mężczyzn i kobiet szczególnie w grupach wieku 20 - 64 lata jest wyższy od przeciętnego, zarówno w całej Europie jak i w krajach postkomunistycznych. Na podstawie danych z ostatnich lat można sądzić, że obserwowane w przeszłości niekorzystne tendencje obecnie ulegają poprawie.
Największą dynamikę wzrostu zgonów obserwuje się w zgonach spowodowanych rakiem tchawicy, oskrzeli i płuc. W ostatnich latach natężenie zgonów z tej przyczyny było w naszym kraju wyższe od przeciętnego w Europie o 1/3 w przypadku mężczyzn i o 8% w przypadku kobiet (ryc. 7 i 8). W ostatnich latach dynamika wzrostu współczynników zgonów zmniejszyła się. Notuje się jednak przyrost zagrożenia nowotworami złośliwymi dolnego odcinka przewodu pokarmowego (szczególnie odbytnicy) i trzustki oraz bardzo wysokie tempo wzrostu zagrożenia czerniakiem złośliwym.
Od lat osiemdziesiątych nowotwory złośliwe sutka są główną przyczyną zgonów spowodowanych nowotworami u kobiet w Polsce. Natężenie umieralności z powodu tego nowotworu od 1988 r. ustabilizowało się na poziomie niższym niż w większości krajów europejskich.
Umieralność z powodu nowotworów szyjki macicy w Polsce należy do najwyższych w Europie i chociaż natężenie zgonów z tego powodu zmniejsza się, to tempo spadku jest wolniejsze niż w większości krajów europejskich.

Choroby nowotworowe są obecnie przyczyną blisko co dziesiątej hospitalizacji. W latach 1979-1994 udział tych chorób jako przyczyn pobytu w szpitalu zwiększył się dwukrotnie. Spośród ponad 400 tys. przypadków nowotworów leczonych w szpitalach w 1994 r. ponad 55 tys. przypadków stanowiły nowotwory płuc, a dalsze miejsca zajmowały: nowotwory sutka u kobiet (ok. 33 tys.), nowotwory dolnego odcinka układu pokarmowego ( ponad 16 tys.). W latach 1979 - 1994 najbardziej wzrósł udział hospitalizacji z powodu nowotworów płuc.

Urazy i zatrucia

Zewnętrzne przyczyny urazów i zatruć są najważniejszą przyczyną zgonów mężczyzn w wieku 1-45 lat i kobiet 1-35 lat. Sytuacja w Polsce w zakresie urazowości jest gorsza od przeciętnej w Europie zarówno pod względem poziomu umieralności, jak i charakteru jej zmian w czasie. Na początku lat dziewięćdziesiątych natężenie zgonów z powodu urazów i zatruć było w Polsce wyższe od średniego dla krajów europejskich o ponad 60% w przypadku mężczyzn i prawie 20% w przypadku kobiet (ryc. 9 i 10).
Znaczna część zgonów z powodu zewnętrznych przyczyn urazów i zatruć - około 1/4 wśród mężczyzn i 1/5 wśród kobiet - jest skutkiem wypadków drogowych. Polska pod względem śmiertelności wskutek wypadków drogowych zajmuje jedno z pierwszych miejsc w Europie.
Według danych Biura Ruchu Drogowego Komendy Głównej Policji w 1994 r. w 56904 wypadkach drogowych zginęło 6900 osób, a więc częściej niż w co dziesiątym wypadku ginął człowiek; aż 40% zabitych stanowili piesi. Liczba rannych w wypadkach drogowych prawie 10-krotnie przewyższała liczbę zabitych.
Ze względu na fakt, że zgony w wyniku następstw wypadków drogowych dotyczą osób młodych (2, 3 i 4 dekada życia), wypadki te są u mężczyzn przyczyną największej liczby utraconych, potencjalnych lat życia.
Tylko niewiele mniejszym zagrożeniem niż wypadki drogowe są samobójstwa, których liczba w ostatnich latach wzrosła. W Polsce w 1994 r. w wyniku śmierci samobójczej zginęło 5519 osób wobec 4970 osób w 1990 r. Częstość samobójstw mężczyzn jest w Polsce wyższa od przeciętnej w Europie, natomiast kobiet jest niższa.
W 1994 r. 14% leczonych w szpitalach mężczyzn i 6% kobiet znajdowało się tam z powodu urazów i zatruć. W latach 1979-1994 udział hospitalizowanych przypadków związanych z tymi przyczynami utrzymuje się na stałym poziomie.

Choroby układu oddechowego i trawiennego

Co piętnasty zgon w Polsce jest spowodowany chorobami układu oddechowego albo trawiennego a częstość obu tych grup przyczyn jest jednakowa. Od połowy lat osiemdziesiątych obserwuje się systematyczny spadek współczynników umieralności z powodu chorób układu oddechowego. W przypadku chorób układu trawiennego spadek ten jest wolniejszy. Poziom umieralności spowodowany każdą z tych klas chorób jest niższy od przeciętnego w Europie.
Spośród chorób układu oddechowego dominującą przyczyną zgonów mężczyzn jest przewlekła zaporowa choroba płuc (łącznie z astmą), natomiast wśród kobiet większe zagrożenie życia stanowi zapalenie płuc. Spośród chorób układu trawiennego najczęstszą przyczyną zgonów, zarówno mężczyzn, jak i kobiet, jest marskość wątroby.
Obie te klasy chorób należą do głównych przyczyn hospitalizacji mężczyzn - łącznie ponad 1/4 ogółu hospitalizowanych przypadków. Wśród kobiet ich znaczenie jest nieco mniejsze tym niemniej co piąta leczona w szpitalu kobieta trafia do niego z powodu tych chorób. Spośród chorób układu oddechowego dominującą przyczyną hospitalizacji są zapalenia płuc, zaś spośród chorób układu trawiennego - przepuklina pachwinowa w przypadku mężczyzn i kamica żółciowa w przypadku kobiet.

Zaburzenia psychiczne

Rozmiary tego problemu zdrowotnego tylko częściowo są odzwierciedlane przez rejestrowane częstości zaburzeń psychicznych leczonych w poszczególnych rodzajach psychiatrycznych zakładów opieki zdrowotnej. W przypadku lecznictwa zamkniętego, począwszy od roku 1975, obserwujemy względną stabilizację wskaźników hospitalizacji na poziomie ok. 450 przypadków na 100 tys. mieszkańców. Wzrasta natomiast liczba pacjentów leczonych po raz pierwszy, którzy obecnie stanowią około 1/3 wszystkich leczonych. W 1994 r. było ich ponad 59 tysięcy. Obserwowana tendencja jest wyłącznie skutkiem wzrostu liczby pierwszorazowych hospitalizacji osób z rozpoznaniem zaburzeń psychicznych spowodowanych alkoholem. Było ich trzykrotnie więcej niż w 1970 r.
Ogólna zapadalność na zaburzenia psychiczne rejestrowana w lecznictwie ambulatoryjnym była w latach 1985 -1994 ustabilizowana i wynosiła około 450 tys. na 100 tys. ludności. Bardzo wyraźną natomiast tendencję zwyżkową obserwuje się w przypadku psychoz afektywnych (wzrost o 60%). Na wzrost odnotowanej liczby zaburzeń ma wpływ, oprócz warunków środowiskowych, także starzenie się populacji, lepsza ich wykrywalność oraz dostępność leczenia psychiatrycznego.

Choroby zakaźne

Mimo korzystnej sytuacji epidemiologicznej dotyczącej zachorowań na choroby zakaźne, obserwuje się, tak w Polsce jak i w innych krajach, narastanie problemów związanych z chorobami szerzącymi się drogą naruszenia ciągłości tkanek. W Polsce do chorób tych należy przede wszystkim wirusowe zapalenie wątroby (WZW) typu B. Liczba chorych na WZW typu B w Polsce zmniejsza się od końca lat osiemdziesiątych, a w 1995 r. zarejestrowano ponad 9 tysięcy zachorowań. Konsekwencją tej choroby są zapalenia przewlekłe, marskość i rak wątroby.
Rok 1994 był czwartym kolejnym rokiem, w którym zapadalność na gruźlicę w Polsce była wyższa niż w 1990 r. W porównaniu z przeciętnym poziomem w krajach europejskich zapadalność na gruźlicę w Polsce utrzymuje się na znacznie wyższym poziomie, zbliżonym do średniego dla grupy krajów postkomunistycznych. Mimo, że w ostatnich kilku latach również w wielu krajach zachodnich liczba zachorowań na gruźlicę wzrasta, nie zmniejsza się duży dystans jaki nas dzieli od krajów Unii Europejskiej. Występowanie gruźlicy w Polsce charakteryzuje się znacznym udziałem późnych postaci klinicznych tej choroby.
Sytuacja epidemiologiczna zakażeń HIV w Polsce jest dosyć korzystna. Szacuje się, że najbardziej prawdopodobna rzeczywista liczba osób zakażonych HIV wynosi około 12 tys. Do 30 kwietnia 1995 r. zostało zarejestrowane 421 zachorowania na AIDS. Należy spodziewać się dalszego wzrostu zakażeń i zachorowań.
Należy zwrócić uwagę, że niekorzystna w ostatnich latach sytuacja epidemiologiczna w niektórych państwach sąsiednich stwarza możliwość zawleczenia do Polski nie występujących u nas obecnie chorób zakaźnych, co wymaga podjęcia odpowiednich działań zaradczych.

Choroby zawodowe i związane z wykonywaniem pracy

Zapadalność na choroby zawodowe w Polsce, w ciągu ostatnich 20 lat, wykazywała trend wzrostowy i wahała się od 6789 do 11988 przypadków rocznie, a w przeliczeniu na 100 tys. zatrudnionych od 56,7 do 131,1.
Istniejąca sytuacja epidemiologiczna w zakresie zapadalności na choroby zawodowe w Polsce nie jest związana wyłącznie z warunkami higienicznymi w środowisku pracy, lecz w dużej mierze również ze skutecznością metod diagnostycznych.

Inwalidztwo i niepełnosprawność

Szacuje się, że liczba osób niepełnosprawnych w Polsce wynosi około 4,8 mln. Dotyczy to inwalidów prawnych, tzn osób posiadających orzeczenia KIZ. Około 1/3 przypadków niepełnej sprawności wystąpiła między 40-tym a 50-tym rokiem życia, a co dwudziesta osoba jest niepełnosprawna od urodzenia, bądź stała się niepełnosprawna w pierwszym roku życia. Najczęstszą przyczyną (ok. 60%) niepełnosprawności są schorzenia narządu ruchu oraz choroby układu krążenia. Około 30% niepełnosprawności jest następstwem urazów.

Próchnica zębów i choroby przyzębia

Do problemów zdrowotnych, rozpowszechnionych masowo wśród dzieci i młodzieży oraz niemal wszystkich dorosłych, należy próchnica zębów i choroby przyzębia. Wyniki badań przeglądowych wskazują, że na próchnicę choruje ponad 90% dzieci i 98% dorosłych, a na choroby przyzębia 50% dzieci 12-letnich oraz 92% dorosłych poniżej 45 roku życia. Próchnicę zaawansowaną (zmiany rozległe - ponad 3 zęby próchnicze i zmiany powikłane) stwierdza się u ponad 60% dzieci 12-letnich. Choroby przyzębia o ciężkim przebiegu, wymagające długotrwałego, kompleksowego leczenia specjalistycznego występują u 15% osób dorosłych poniżej 45 roku życia. Próchnica i jej następstwa są głównymi przyczynami wczesnej utraty uzębienia.

3. NIERÓWNOŚCI W ZDROWIU

Polska należy do krajów, w których silnie zaznacza się zjawisko tzw. nadumieralności mężczyzn, czyli znacznie wyższego natężenia zgonów wśród mężczyzn niż kobiet. Mężczyźni umierają częściej niż kobiety we wszystkich grupach wieku, przy czym nadwyżka ta waha się od kilkunastu procent wśród dzieci w wieku 1-4 lat do ok. 300% wśród osób w wieku 20-24 lata. Wszystkie główne przyczyny zgonów są większym zagrożeniem dla mężczyzn niż kobiet, a największa różnica występuje w przypadku zgonów z powodu urazów i zatruć. Stanowią one ponad 3,5 krotnie większe zagrożenie życia mężczyzn. Różnica w natężeniu umieralności mężczyzn i kobiet wpływa na znacznie krótszą przeciętną długość życia mężczyzn, ustępującą analogicznej przeciętnej dla kobiet w 1994 r. o 8,6 roku (do 1991 r. różnica ta zwiększała się i osiągnęła maksymalną wartość 9,2 roku).
Z drugiej strony u kobiet częściej niż u mężczyzn występują różne choroby i dolegliwości oraz przejawy niektórych innych niedoborów zdrowia nie prowadzących bezpośrednio do zgonu, np. inwalidztwa. Porównanie danych o przedwczesnej umieralności z analogicznymi danymi europejskimi wykazuje ponadto, że również zagrożenia życia kobiet niekorzystnie kontrastują z przeciętną sytuacją regionalną.

Miejsce zamieszkania

Przeciętna długość życia mężczyzn mieszkających w mieście jest obecnie większa niż mieszkających na wsi, natomiast u kobiet - dłuższego życia mogą oczekiwać mieszkanki wsi. Natężenie umieralności dzieci powyżej pierwszego roku życia, młodzieży, młodych mężczyzn i kobiet jest znacznie wyższe na wsi, niż w mieście. W szczególnie niekorzystnej sytuacji w porównaniu z rówieśnikami z miast są dzieci w wieku 1-4 lata. Równocześnie mieszkańcy wsi w tym wieku są rzadziej hospitalizowani niż mieszkańcy miast, co być może jest skutkiem różnic w dostępności leczenia szpitalnego. W starszych grupach wieku natężenie zgonów wśród mieszkańców miast jest wyższe niż wśród ich rówieśników na wsi.

Region zamieszkania

Międzywojewódzkie zróżnicowanie poziomu umieralności wskazuje na dość znaczne zróżnicowanie w stanie zdrowia mieszkańców Polski związane z regionem zamieszkania. Ogólnie stwierdza się wyższe natężenie umieralności i krótszą przeciętną długość życia w zachodniej i środkowej części Polski niż w regionie wschodnim. Do województw będących w niekorzystnej sytuacji w ostatnich latach należą: łódzkie, wałbrzyskie, jeleniogórskie, katowickie, szczecińskie. W stosunkowo najkorzystniejszej sytuacji są mieszkańcy woj. białostockiego i rzeszowskiego. W województwach o najwyższym poziomie umieralności zagrożenie życia jest o ponad 1/5 wyższe niż w województwach o najniższym poziomie.

Zróżnicowanie społeczne

Powszechnie obserwowanym zjawiskiem w krajach rozwiniętych jest zróżnicowanie stanu zdrowia członków społeczeństwa, zależne od ich statusu społecznego. Zaznacza się ono od najmłodszego wieku. W środowiskach najuboższych i najmniej wykształconych obserwuje się wyższą umieralność niemowląt, wolniejsze tempo rozwoju fizycznego dzieci, większą umieralność pracowników fizycznych z powodu najpospolitszych chorób przewlekłych. Różnice statusu społecznego widoczne są także, w odniesieniu do narażenia na urazy i zatrucia - od urazów komunikacyjnych, przez zatrucia zawodowe, po samobójstwa i zabójstwa. Narażenia te związane są częściowo z niedostatkiem wiedzy, umiejętności i zachowań zdrowotnych, jednak żaden z tych niedostatków nie tłumaczy do końca znaczenia czynników społecznych.